In Oekraïne speelt een somber sprookje

Oekraïne kiest zondag een president. De strijd gaat tussen een pro-westerse bankier en een kandidaat die vooral aan Sovjet-tijden doet denken.

Viktor Janoekovitsj (54) heeft alles mee om president van de Oekraïne te worden. Als premier boekte hij in een jaar bijna 13 procent economische groei. Hij verdubbelde de pensioenen, verhoogde de ambtenarensalarissen – de inflatie volgt later wel. Hij heeft de steun van de zittende president Koetsjma, van diens staatsapparaat, van de oligarchenclans, van de media, van de centrale kiescommissie, van zwermen goedbetaalde Russische `verkiezingstechnologen'.

Zelfs president Poetin van buurland Rusland voert campagne voor hem. Poetin ensceneerde de laatste tijd de ene na de andere cordiale ontmoeting met de vertrekkende president Koetsjma en diens kolossale dauphin. Janoekovitsj belooft van zijn kant Russisch als tweede staatstaal in te voeren, een dubbel Russisch-Oekraïens staatsburgerschap toe te staan en het NAVO-lidmaatschap af te zweren. Woensdag nam Poetin in Kiev een militaire parade af om de bevrijding van het nazi-juk te vieren: een onbeschaamde interventie in het verkiezingsproces van een buurland. Met 48 miljoen inwoners en een omvang groter dan Frankrijk geldt Oekraïne als de hoofdprijs in het neo-imperialistische project waar Moskou tegenwoordig zo vol van is. Amerika, geobsedeerd door de eigen verkiezingen, kijkt toe.

Een ruggensteuntje kan Janoekovitsj ook wel gebruiken bij de eerste ronde van de presidentsverkiezingen. Charisma heeft hij niet van zichzelf. Janoekovitsj is 1.95 lang en 120 kilo zwaar, zelfs de duurste pakken zitten hem slecht. Zijn gezicht lijkt van deeg, hij schuttert in het openbaar, is slecht opgeleid, worstelt met zijn grammatica. Iedereen in de ex-Sovjetruimte herkent het type in één oogopslag: de corrupte, autoritaire `rode directeur'. Zelfs in zijn bolwerk, de kolenregio Donbas, is Janoekovitsj eerder gevreesd dan geliefd. ,,Ik waardeer zijn boerensluwheid die soms grenst aan wijsheid'', zegt journalist Sergej Garmasj. ,,Hij is doelgericht, bulldozert elk obstakel omver. Hij is een bekwaam bestuurder, maar voor kritiek absoluut allergisch. Dat is de onzekerheid van de bruut.''

In de mijnwerkersstreek Donbas, waar Janoekovitsj vijf jaar als gouverneur regeerde, heerst nu een politieke monocultuur. De eens machtige communisten en vakbonden zijn geen schim meer van zichzelf. In hoofstad Donetsk hangen op straat alleen zijn banieren: `Voor een sterke staat', `Stabiliteit!' en `Een karakter dat zegeviert'. Lidmaatschap van Janoekovitsj' Partij van de Regio's is er bijna verplicht. ,,In de Sovjet-tijd was een partijlidmaatschap een beloning'', zegt een tv-journalist. ,,Nu is het dwang. Ben je geen lid, dan verlies je simpelweg je baan.''

Geboren in het jaar van de Tijger, lezen we in zijn officiële biografie. Een strijder, moedig, explosief. ,,Ik durf hem alleen tegen te spreken als ik duizend procent zeker van mijn zaak ben'', huivert zijn echtgenote Loedmilla. ,,Bij ons thuis heerst de cultus van de man.'' Viktor zelf: ,,Overal waar ik kom, herstel ik eerst de orde. Een systeem van controle gaat voor alles.'' Een systeem van controle: het is zijn mantra. Na de Donbas gaat hij dat nu het hele land opleggen.

Hij heeft één serieuze tegenstander: Viktor Joesjtsjenko, een aimabele, erudiete bankier die aansluiting bij Europa zoekt. Deze tweede Viktor deed op 31 oktober 2003 zijn laatste poging in de Donbas campagne te voeren. Mijnwerkers, stomdronken van gratis wodka, bestormden die dag het `Paleis van de Jeugd' dat Joesjtsjenko had afgehuurd, een tweede meute arbeiders stond hem met stenen en flessen op het vliegveld op te wachten en laste de poort dicht. Joesjtsjenko maakte rechtsomkeert.

Campagne voert hij sindsdien nauwelijks in Donetsk, maar paradoxaal genoeg hangt juist het portret van Joesjtsjenko hier overal. Op posters, grijnzend: `Klaar voor de burgeroorlog?' Op stickers, waar zijn gezicht is samengevoegd met dat van George W. Bush tot een `Bushenko'. En op het grauwe strooibiljet dat een oud mannetje ons in handen drukt: Uncle Sam doet daarop iets zeer obsceens met een voorover gebogen Joesjtsjenko, die twee davidssterren als oorbellen draagt.

Angst en haat: zo subtiel is de politieke cultuur in de Donbas, het hart van het oostelijke, gerussificeerde deel van Oekraïne. De Donbas is een roestbelt van staal en kolen. Bij Konstantinovka staan enorme staalcomplexen als dinosaurusskeletten tussen de heuvels, zwermen aaseters peuteren het laatste metaal uit de karkassen. Wel is de Donbas dicht bevolkt: in dit post-apocalyptisch Ruhrgebied worden verkiezingen gewonnen.

Een ruw gebied met ruige leiders. In Jenakjevo, het geboortedorp van Viktor Janoekovitsj, werkt de staalfabriek nog wel: het complex Ordzjonikidze, een zwarte kathedraal die walmend uit de mist oprijst. Oude vrienden hebben gemengde herinneringen aan de jonge Viktor Janoekovitsj. Viktors vader was een dronken spoorarbeider, zijn moeder stierf jong. Uit Viktor leek aanvankelijk slechts een lokale bullebak te groeien. In 1967 belandde hij achter de tralies toen hij vanuit een motor met zijspan een voorbijganger met een steeksleutel bewusteloos sloeg om diens bontmuts te stelen. Drie jaar later molesteerde hij iemand in een dronkemansruzie. Vladimir, ex-collega in het lokale partijbureau: ,,Dat neemt niemand hem kwalijk. Bij ons belandde één op de twee man in het gevang. Nu zijn we iets beschaafder en is het één op de vier. We zijn mijnwerkers. Vuile gezichten, pure zielen.''

Medio jaren zeventig moet Janoekovitsj toch iets goed hebben gedaan. Opeens was hij partijlid, en dat was in de regel niet voor gevangenisboeven weggelegd. Hij huwde de dochter van een rechter, werd chef van het wagenpark van een mijn. Daar kwam hij eind jaren zeventig opnieuw in problemen wegens diefstal van staatseigendom. Ook dat incident overleefde Janoekovitsj. Vladimir: ,,Ik zie maar één verklaring: hij werkte onder bescherming van de KGB. Maar daar praatte je toen niet over. En alle documenten over zijn verleden zijn nu verdwenen.`'

Rond 1991 raakte Janoekovitsj hecht verstrengeld met de Donetsk-clan, die de lokale kolen- en staalindustrie verenigde in een conglomeraat van ruim zeshonderd bedrijven. Donetsk is één van de drie regionale zakenclans die na de onafhankelijkheid Oekraïne domineert. De twee andere zijn Dnepopetrovsk (metaal) en Kiev (energie). Leonid Koetsjma, de man die Oekraïne de afgelopen tien jaar regeerde, was als directeur van de grootste raketabriek ter wereld een exponent van Dnepopetrovsk, of `Dnipro'. Koetsjma was in 1993 al premier. In dat jaar rolde Donetsk met zijn spierballen door een mijnwerkersstaking te organiseren die het land platlegde. Dat bracht Koetsjma in grote verlegenheid. Zijn verkiezing tot president in 1994 luidde daarom een moeilijke tijd in voor de Donetsk-clan. De toenmalige politieke leider moest in ballingschap. De oligarch die de economische touwtjes in de Donbas in handen had, werd vermoord, evenals zijn zetbaas, die met vrouw en lijfwachten op een vliegtuigtrap werd gemitrailleerd.

Daarna zong Donetsk even een toontje lager. De nieuwe baas van de Donbas werd Rinat Achmetov, een discrete, nu 38-jarige Tataar wiens fortuin op 3,5 miljard dollar wordt geschat. Janoekovitsj, zijn protegé, werd in 1997 gouverneur van de Donbas-regio. Een jaar later kwam president Koetsjma met een aanbod: steun mijn herverkiezing, dan val ik jullie verder niet lastig. De Donetsk-clan gehoorzaamde en leverde vijf jaar lang trouw stemmen. Ze kreeg loon naar werken in de vorm van kabinetsposten, eind 2002 werd Janoekovitsj premier.

Nu lonkt het presidentschap. Journalist Garmasj vreest het ergste voor Oekraïne, maar ook voor Janoekovitsj' huidige broodheren, zoals de oligarch Achmetov. Die draagt in de Donbas de bijnaam `Karabas Barbas', naar de kwaadaardige poppenspeler uit het Russische sprookje. Garmasj: ,,Karabas Barabas ging ten onder toen zijn pop Boeratino een verborgen schat vond. Ik vrees dat Viktor Janoekovitsj ook een Boeratino wordt. Hij is te dominant om lang tweede viool te spelen.''