Altijd volle maan

In `Die Heimat Trilogie' komen grote politiek en klein geluk samen. De televisie-serie over een Duits dorp in de twintigste eeuw werd een wereldwijd succes. Zo bijzonder zijn Duitsers niet.

Na een succesvol optreden wandelt de dirigent vermoeid en voldaan terug naar zijn hotel. Het is 9 november 1989 in West-Berlijn. Hij hoort gejuich. Een Trabant met uitgelaten mensen rijdt voorbij. Verbaasd kijkt hij ze na. Dirigent Hermann Simons voelt dat er iets aan de hand is in de stad, maar wat? Vlakbij zijn hotel op de Kurfürstendamm omarmt een voorbijganger hem. In de lobby van zijn hotel kijkt een groepje opgewonden mensen naar het televisiejournaal. De Muur is gevallen!

Zo begint de derde reeks van de televisieserie Heimat van regisseur Edgar Reitz met het belangrijkste moment uit de Duitse geschiedenis sinds de Tweede Wereldoorlog. Het is helemaal Edgar Reitz om het grote verhaal van de Duitse eenwording te verbinden met het intieme leven van zijn personages. Dirigent Simons ziet op de televisie in de lobby hoe mensen eindelijk langs de Brandenburger Tor van Oost- naar West-Berlijn kunnen wandelen. Naast zich ontdekt hij een vrouw die hem bekend voorkomt. Het is Clarissa, zijn grote jeugdliefde! De dirigent en de zangeres vallen elkaar in de armen. Na zeventien jaren van gescheiden levens en carrières. Op de televisie feesten Duitsers. ,,Dat gejuich, dat is voor ons'', fluistert Hermann.

Edgar Reitz besloot in de winter van 1979 dat hij wilde filmen hoe het de bewoners van een Duits dorp in de twintigste eeuw verging. Dat idee is uitgegroeid tot drie televisiereeksen, samen 52 uur en 25 minuten, over de dromen, liefdes, carrières en het verdriet van een uitgebreide groep mensen die allemaal iets te maken hebben met het plaatsje Schabbach op de glooiende hoogvlakte tussen Moezel en Rijn onder Koblenz. Heimat is ook de geschiedenis van het Duitse volk sinds de Eerste Wereldoorlog en ergens is het de geschiedenis van ons allemaal, want zo bijzonder zijn Duitsers niet.

Elke aflevering is eigenlijk een speelfilm en dat maakt het epos nog ontzagwekkender. Voor een Amerikaanse dramaserie is vijftig uur niet bijzonder veel en een soap als Goede Tijden Slechte Tijden lacht erom. Maar in Heimat vertelt Reitz meer dan zomaar een verhaal. Dat hem dat lukt, bleek al na het succes van de eerste reeks, Heimat, eine Deutsche Chronik. Toen die in 1984 op de Duitse televisie kwam, zag dat land niet alleen een onderhoudend drama, maar zag het ook voor het eerst het eigen verleden zonder schaamte onder ogen. Hitler was afschuwelijk, dat wist iedereen, maar nu liet een tv-serie zien dat de mensen ook in die jaren hun zorgen en liefdes en blijdschap hadden gekend. Grote politiek en klein geluk kwamen samen in de belevenissen van enkele families uit het Rijnlandse dorp Schabbach. Nu, dertig delen later, sluit Reitz de monumentale reeks af op 31 december 1999.

Heimat 1 begint kort na de Eerste Wereldoorlog. Elke deel speelt in een volgende periode. Je ziet hoe de bewoners van Schabbach te maken krijgen met de opkomst van Hitler en zijn volgelingen, hoe de oorlog onder de bewoners zijn sporen nalaat, hoe na de verwoesting de wederopbouw begint, hoe in de jaren zestig een nieuwe welvaart arriveert en hoe de jeugd in opstand raakt.

Reitz dwong de kijker tot nadenken over grote zaken door ze te verweven met wat er met de mensen in zijn dorp gebeurt. De jongeman die lid wordt van Hitlers NSDAP ken je uit de schoolbanken en de soldaat aan het oostfront is een van de drie zonen van Maria Simons. Reitz balt de wereld samen in een dorpje waar je zelf zou kunnen wonen. Die nazi's zijn soms bijna familieleden.

Dat de regisseur met zijn filmreeks in 1984 in Duitsland en daarna in de hele wereld – in Nederland zond de VPRO Heimat in september 1987 uit – de mensen raakte, ligt vooral aan zijn talent als filmer. Hij maakt je waar je ook woont of leeft in lange, door een voice-over uitgesproken, gedachten deelgenoot van het leven van de personages. Langzaam en meeslepend vertelt hij zijn verhaal en pas in tweede instantie merk je hoe subtiel ontwikkelingen zich aankondigen en hoe ongegeneerd Reitz zich uitleeft in clichés en symbolische gebeurtenissen. Een auto botst in Heimat nooit tegen zomaar een boom, maar altijd tegen een appelboom. Dan kan het appels uit de hemel regenen op het dak van de wagen. In Heimat lopen de doden wel eens rond in de wereld van de levenden en op belangrijke momenten schijnt altijd een volle maan.

Kronieken

Reitz houdt van een rustig tempo. Kijken naar Heimat lijkt op het lezen van een roman van Tolstoj of Thackeray. De figuren in zijn kronieken gaan rustig hun gang. In het echte leven zijn elke dag talloze momenten die geen geschiedenis worden, weet Reitz. Zoals het pijntje dat geen ziekte wordt, de blik in de metro die geen liefde wordt en het achteloze woord dat niet leidt tot een catastrofe. Maar dat wil niet zeggen dat je zulke momenten in een film kunt overslaan. Reitz toont ze in hun volle glorie.

Sinds het begin van de serie mengt Reitz kleur- en zwart-witmateriaal. Minutenlang is het beeld zwart-wit, soms op een enkel kleurig element na. In één en dezelfde scène kan hij plotseling overgaan op fullcolour, zonder dat je begrijpt waarom. Hij volgt een impuls en dat bevrijdt hem van ,,banaal realisme'', zoals Reitz dat noemt. Het voelt al snel volkomen natuurlijk, zoals je ook aangenaam meedeint in de trage verteltrant.

Kijken naar Heimat, Die Zweite Heimat, en nu Heimat 3 is een genot, maar ook zwaar werk. Eenenzeventig hoofdrollen, driehonderdtien bijrollen, drieëntwintighonderd figuranten en driehonderd kilometer film – en dat zijn slechts de cijfers van de tweede reeks. De andere twee zijn in filmlengte bescheidener, maar niet in thematiek en diepgang of het aantal mensen dat je leert kennen.

Na het verhaal van Schabbach en de familie Simons van de jaren twintig tot zestig, maakte Reitz Hermannchen, de zoon van Maria Simons, tot middelpunt van de wereld, in Die Zweite Heimat, Chronik einer Jugend (1993). Nadat Hermanns eerste liefde, het tien jaar oudere meisje Klärchen, met medeweten van moeder Maria het dorp is uitgejaagd, zweert hij nooit meer verliefd te worden – muziek zal zijn enige liefde zijn. Hij wil weg uit Schabbach. Na zijn eindexamen in 1960 vertrekt hij meteen naar de grote stad München. Daar is de negentienjarige Hermann Simons een van de hemelbestormers die de Duitse muziek en film zullen vernieuwen. In zijn vriendenkring zoeken jonge mannen en vrouwen met torenhoge ambities en vaak grote talenten een weg in leven, liefde en kunst. En in de politiek, zoals een van zijn vriendinnen, die zich teleurgesteld aansluit bij een terroristische organisatie. Het zijn de jaren van de Baader-Meinhofgroep en Reitz slaat in zijn kroniek dat andere pijnlijke aspect van het Duitse verleden niet over.

In de dertien afleveringen van Die Zweite Heimat vertelt Reitz het verhaal van de kring rond Hermann, die zelf uitgroeit tot een succesvol componist en dirigent van moderne klassieke muziek. De serie laat lange concertfragmenten zien, omdat de hoofdpersoon nu eenmaal optreedt of in de zaal zit te luisteren. Terwijl je kijkt, geniet je daarvan en tegelijkertijd denk je na over de persoon en het verhaal. Tijdens een concert van de jonge zangeres en celliste Clarissa kijk je naar haar donkere poezenogen en vertederend spitse wipneus, en je begrijpt waarom Hermann haar jarenlang vergeefs begeert en je lijdt met hem als hij uiteindelijk Clarissa achterna reist tot in Amsterdam om na één nacht van liefde haar vaarwel te zeggen.

In Die Zweite Heimat, die Duitsland in de jaren zestig en zeventig beschrijft, speelt het verhaal zich vooral af in de grote stad München, maar eigenlijk is dat gewoon een ander dorp. In Heimat 3 keert Reitz terug naar Hermanns – en zijn eigen – geboortestreek Hunsrück tussen Moezel en Rijn.

Grootmeester

Die derde reeks, met als ondertitel Chronik einer Zeitenwende, begint in volle vaart en laat zien dat Edgar Reitz – hij wordt op 1 november 72 – het spel nog als een grootmeester beheerst. De snelheid waarmee hij een herenigde Clarissa en Hermann de dag na de val van de Muur naar een gezamenlijk droomhuis leidt, is geniaal. Dat ze door dezelfde acteurs gespeeld worden maakt het nog aangrijpender. Clarissa, gespeeld door Reitz' echtgenote Salome Kammer, is als oudere vrouw nog mooier dan toen. Als Hermann W. Simons ziet acteur Henry Arnold er met zijn strakke trekken en robuuste, grijzende haardos uit als een bescheiden versie van Herbert von Karajan.

Dat Hermann en Clarissa tijdens de start van de Duitse hereniging na een lange nacht samen in een Berlijns hotel meteen naar de sprookjesrots van Loreley aan de Rijn rijden, is verademend symbolisch. Van het sprookje van de gelukkige hereniging van de twee Duitslanden naar het oer-Duitse sprookje van de vrouw die met haar liederen schepen op de rotsen lokte. Van het harde nu, naar het gedroomde verleden. De haast waarmee Reitz de twee gelukkige mensen naar een plaats brengt die naast schoonheid dreiging belooft, verbeeldt dat twee mensen soms onverwachts een tweede kans krijgen en die moeten grijpen, maar dat geluk nooit zeker is. Het lijkt onrealistisch, maar het is juist mooi en geloofwaardig dat Clarissa nog geen uur na hun hereniging hem meteen vertelt over dat te restaureren huis tegenover de Loreley. Daar wil ze met hem samenwonen. Het bewijst haar liefde en betekent nieuwe hoop voor beiden.

Niet toevallig ligt de Loreley vlakbij de Hunsrück. Voor Hermann betekent zijn nieuwe leven met Clarissa een terugkeer naar zijn geboortestreek. In een schitterende scène volgen we de twee op een wandeling door de druivenvelden bij hun nieuwe huis. Terwijl ze een heuvel oplopen verschijnt de toren van het kerkje van Schabbach stap voor stap aan de einder. ,,Zo dichtbij?'' vraagt Clarissa een beetje geschrokken.

Dat Clarissa later in die eerste aflevering, Das glücklichste Volk der Welt, na een afgelast concert twee Oost-Duitse technici uit Leipzig meeneemt om het oude huis te herstellen en dat later `Volksduitsers' uit Rusland zullen verhuizen naar een zojuist verlaten Amerikaanse luchtmachtbasis in de buurt, zijn twee andere aspecten van de recente geschiedenis die Reitz in zijn derde reeks verwerkt. Even belangrijk is het dat hij Hermann Simon opnieuw in contact brengt met zijn broers Ernst en Anton en de rest van zijn familie. Een verloren zoon moet immers uiteindelijk terugkeren naar zijn geboortegrond.

Wat Reitz aanroert in zijn Heimat Trilogie kan geen typisch Duits verschijnsel zijn: de serie was een succes van Israël tot Canada en van Zweden tot Australië. Het dorp, je Heimat, is volgens Reitz de plaats waar ze jouw taal spreken en je kennen, en dat is in ieder land ter wereld zo. Heimat is volgens Reitz dan ook een eeuwigdurend verhaal. In de 25 jaar dat hij al aan de serie werkt, heeft hij gezien hoe het belang van dat dorp, van de streek en zelfs van het land kleiner en kleiner werd. Dat is het grote verschil tussen Schabbach in 1920 en Schabbach in 1999, aan het slot van Heimat 3. Zelfs een gedeeld Duits geluk – zoals het in 1989 even leek te ontstaan – bestaat niet meer. ,,Alles is op wereldniveau. Alleen onze taal en ons verleden onderscheiden ons nog.'' Heimat is de streek van onze jeugd, maar dan niet meer louter als plaats, schrijft Reitz in zijn fotoalbum Die Heimat Trilogie. Iemands Heimat is tegenwoordig de wereld van muziek, boeken, films en speelgoed, die een generatie kinderen uit alle landen en streken deelt. ,,Heimat blijft een land dat we nooit bezaten en toch verloren hebben, een oord van heimwee.''

Droomhuis

Hoe tijden veranderen laat Reitz opnieuw zien in Heimat 3. Hoe snel de vreugde waarmee de Oost-Duitsers onthaald worden in het westen omslaat, heeft hij tot een van de thema's gemaakt. De tweede aflevering, Weltmeister, speelt in 1990 tijdens het WK Voetbal (finale Duitsland-Argentinië: 1-0) en gaat bijna helemaal over een van de Oost-Duitse bouwvakkers. Daarnaast krijgen thema's als dorp en familie natuurlijk veel aandacht. Jaloezie en ziektes liggen op de loer, en ook familiegevechten om een erfenis spelen een rol. En zullen Hermann en Clarissa in hun hooggelegen droomhuis carrières en geluk kunnen verenigen?

De derde reeks eindigt op de eerste dag van het nieuwe millennium. De laatste beelden zijn van de vierde en vijfde generatie Simons, de dochter van Hermann met haar jonge zoon, die op de piano een sonatine van Mozart speelt.

Doe de telefoons uit. Doe de gordijnen dicht. Leg de krant weg. Trek de televisie wat dichterbij. Vergeet de wereld en leef mee met die van Edgar Reitz. U hoeft van hem trouwens niet te wachten tot de serie in december op de televisie komt. Volgens hem komt zijn vertelkunst veel beter tot zijn recht op het grote doek in een zaal. Ga dus binnenkort naar de bioscoop tijdens de tournee vanaf 8 november. Maar als u besluit er met de kerst voor te gaan zitten, zoals 160.000 mensen in 1993 deden toen de VPRO de tweede serie in een paar lange marathons op het scherm bracht, hou vol!

Zelfs na 11 uur en 29 minuten Heimat 3 wens je dat Reitz er evenveel tijd voor had gekregen als voor de tweede serie. Elf uur is veel, maar nogmaals 26 uur was nog veel beter geweest. Waar zijn al die niet vertelde verhalen en momenten gebleven?

De dvd van `Heimat 3' is deze week in Engeland uitgekomen. De eerste twee reeksen zijn in Duitsland op vhs verkrijgbaar en zullen later op dvd verschijnen. Zie www.amazon.co.uk of www.amazon.de.

De VPRO zendt van 26 t/m 30 dec en op 2 januari dagelijks een deel uit van `Heimat 3'. Bij de ARD is de serie vanaf 15 december te zien.

Edgar Reitz' fotoboek `Die Heimat Trilogie' is verschenen bij Collection Rolf Heyne, €128