Omroepen kibbelen onderling, gevaar komt van commerciëlen

TROS en de AVRO overwegen een commerciële toekomst, de KRO wil commerciële zendtijd bijkopen. Wat is er aan de hand?

AVRO, KRO en TROS dreigen de publieke omroep de rug toe te keren. ,,Het is de wet van het behoud van bestaan. De omroepen voelen zich bedreigd, in een reflex zetten ze de hakken in het zand'', verklaart Paul Rutten. Hij was secretaris van de visitatiecomissie-Rinnooy Kan, die in opdracht van het ministerie van OCW de publieke omroep doorlichtte.

Rutten denkt dat de publieke omroep op een keerpunt is beland. Niet alleen de toekomst van de publieke omroep als geheel, maar ook de verhouding van de omroepverenigingen binnen de publieke omroep staat ter discussie. Hierdoor is het moeilijk voor omroepverenigingen als AVRO en TROS om hun toekomst te bepalen. ,,Tot nu toe hadden de omroepvereningen op basis van hun ledental recht op zendtijd en konden zij zelf bepalen wanneer hun programma's werden uitgezonden. De belangen van televisiezenders en radionetten waren daaraan ondergeschikt. Nu is die positie veranderd. De omroepvereningen moeten een stap terug doen en zich in dienst stellen van een sterk Publieke Omroep.'' Ze moeten volgens de Concessiewet uit 2000 programma's maken die passen binnen het profiel van de zender. Zo moest de AVRO, die eerst vooral op Nederland 1 uitzond, de programmering aanpassen toen de omroep naar Nederland 2 verhuisde.

Het gedachtegoed dat de omroepen willen uitdragen komt op de tweede plaats. ,,Een aantal vindt dit moeilijk te verkroppen'', vertelt Rutten. ,,AVRO, TROS en KRO zien het anders dan bijvoorbeeld de EO.''

Henk Hagoort, directeur van de EO, beaamt dat. ,,Binnen de klassieke visie hebben de omroepverenigingen recht op zendtijd en geld. De rol van het centrale bestuur van de omroep is om de programma's van de verenigingen in de etalage te zetten.''

Volgens Hagoort is het na het visitatierapport van Rinnooy Kan – dat concludeerde dat de omroepen niet goed samenwerken – nodig om deze werkwijze aan te passen. Het algemeen bestuur van Publieke Omroep moet nog sterker worden, waardoor de omroepen minder ruimte krijgen hun eigen gedachtegoed te verspreiden. Zo komt er meer eenheid. KRO, AVRO en TROS lijken daar moeite mee hebben. Hagoort vindt dat vreemd. ,,EO, BNN en VPRO, omroepen met een sterke missie, hoor je niet klagen.'' Hagoort denkt dat de discussie niet over het gedachtegoed gaat. ,,Het gaat erom dat wanneer je als collectief de koers bepaalt, een omroepvereniging niet meer dezelfde autonomie heeft als waaraan zij gewend was.''

In de Tweede Kamer zijn de opvattingen over de toekomst van de publieke omroep verdeeld. De VVD wil de afzonderlijke omroepen afschaffen, het CDA wil de omroepverenigingen juist meer macht geven. Maar Bert Bakker (D66) denkt dat de omroepen vooral elkaar dwars zitten. ,,De kapiteins op het schip moeten nu meer samenwerken. Dat verzwakt de positie van de omroepverenigingen.'' Hij meent dat de omroepen bang zijn voor vergaande samenwerking. ,,Ze zitten allemaal in hun eigen gebouwtjes en vinden de samenwerking bedreigend. Terwijl de echte dreiging voor de publieke omroep de concurrentie van de commerciëlen is.''

Het kabinet is in beraad over de toekomst van de publieke omroep na 2008. Ook dat verklaart volgens Hagoort en Rutten een deel van de onrust. ,,De overheid is een onruststoker'', zegt Rutten. Door de vele veranderingen in het beleid de afgelopen jaren en door de bezuinigingen is er veel tumult.

De toekomst van de publieke omroep blijft hierdoor onzeker. Wim Meijer, voorzitter van de raad van toezicht van Publieke Omroep: ,,Het publieke bestel kan moeilijk een beeld krijgen van waar de politiek naartoe wil. Dit is een grote zorg, die niet lang mag duren. De bewegingen van TROS, KRO en AVRO getuigen hiervan.''

Meijer gelooft niet dat de omroepverenigingen te weinig ruimte krijgen binnen het publieke bestel. ,,Ze moeten onderling intensiever samenwerken. Als dat goed verloopt, is er voor de politiek ook minder reden om in te grijpen.'' Hij pleit ervoor dat Publieke Omroep de impasse aangrijpt om tussen de omroepverenigingen goede afspraken te maken.

Rutten is het daarmee eens: ,,Publieke Omroep moet daadkrachtig laten zien wat er mogelijk is.'' Hij denkt dat KRO, AVRO en TROS met hun initiatieven het publieke bestel in gevaar brengen. ,,Hiermee lopen zij het risico dat Den Haag concludeert dat Publieke Omroep zijn zaakjes niet op een rij heeft.'' Ook Hagoort denkt dat eenheid het publieke bestel kan redden.

Toch komt de samenwerking tussen omroepen op het thuisnet niet goed uit de verf. Het thuisnet is de zender waar een omroep de meeste programma's uitzendt. De raad van bestuur dwong de AVRO begin dit jaar de actualiteitenrubriek Netwerk op Nederland 1 te verlaten. De AVRO had Nederland 1 immers verruild voor Nederland 2. Maar de AVRO wilde niet met de TROS TweeVandaag op Nederland 2 maken. En de NCRV- en KRO-redacties van Netwerk boycotten in eerste instantie de EO, die de plaats van de AVRO innam.

,,De onzekerheid over de organisatie is niet de beste voorwaarde voor samenwerking tussen omroepen'', verklaart Meijer de strubbelingen. Zolang de politiek geen duidelijke beslissingen neemt, ziet hij hieraan geen eind komen.

EO-directeur Hagoort hoopt begin volgend jaar meer duidelijkheid voor zijn omroep te hebben. ,,Uiterlijk in augustus is de toekomst van Publieke Omroep geschetst en de rust hersteld.'' Ook Bakker denkt dat politieke duidelijkheid de onrust zal stoppen, al kan de beroering volgens hem geen kwaad. ,,Als de TROS en de AVRO zich heroriënteren, of Publieke Omroep zijn mogelijkheden verkent, dan is dat goed. De wereld verandert. Wat dat betreft had dit eerder moeten gebeuren.''