`Grote lidstaten proberen de regels te omzeilen'

`Super Mario' Monti, de scheidende eurocommissaris voor Mededinging, had de wind er goed onder. ,,Men heeft geleerd dat kartels kunnen worden gepakt en veroordeeld.'' Over zijn beoogde opvolger Neelie Kroes: ,,Zij zal een uitstekende commissaris zijn.''

Mario Monti zal als Europees mededingingscommissaris in stijl afscheid nemen. Deze week nog legde hij weer eens een boete op: 60 miljoen euro voor een Brits/Duits kartel in garen- en bandartikelen. Het totaal aan boetes voor kartels en misbruik van marktdominantie staat sinds Monti's aantreden in de herfst van 1999 op ruim 4,6 miljard euro. Dat is meer dan alle boetes voordien sinds de oprichting van de Europese Gemeenschap. En misschien komt er nog wat bij, nu Monti door de crisis rond de nieuwe Europese Commissie nog even op zijn post blijft. Opvallende boetes waren de 497 miljoen euro voor Microsoft in maart 2004 wegens misbruik van marktdominantie en de 855 miljoen euro voor een wijd verbreid vitamine-kartel.

De Italiaanse mededingingscommissaris kreeg door z'n harde aanpak de bijnaam `Super Mario'. Bij de aankondiging van de boete voor het garen- en bandkartel onderstreepte hij nog eens waarom zo'n samenspanning van bedrijven moet worden bestreden. ,,Kartelgedrag is de ernstigste overtreding van de mededingingsregels'', aldus Monti. ,,Bedrijven maken illegale winsten over de rug van klanten en consumenten.'' Een effectief mededingingsbeleid is voor hem bovendien een essentieel element in de Lissabon-strategie om de EU tot de meest concurrerende economie ter wereld te maken. ,,Zonder rigoureus mededingingsbeleid zouden we een veel minder efficiënt Europa hebben, hogere prijzen en hogere werkloosheid.'' Monti deelde niet alleen meer, maar ook hogere boetes uit dan alle eerdere boetes bij elkaar opgeteld (zie kader). Nooit eerder kwamen er zo veel kartels aan het licht dan in de afgelopen vijf jaar. Dat komt volgens Monti doordat hij boeven met boeven vangt: klokkenluiders krijgen strafvermindering. Een bedrijf dat bij een kartel is betrokken en als eerste met informatie naar de Europese Commissie stapt, mag namelijk op clementie rekenen. In de Verenigde Staten is deze methode al veel langer praktijk.

Met z'n bedachtzame betoogtrant heeft de 61-jarige Monti nog altijd iets van de economie-professor aan de Boccone-universiteit van Milaan, waar hij jaren rector was. Maar achter deze intellectuele bedachtzaamheid gaat ook de hard cop schuil, die confrontaties met regeringsleiders en topmanagers niet uit de weg gaat.

Topman Jack Welsh van het Amerikaanse General Electric dacht ten onrechte dat hij een fusie met Honeywell er even kon doordrukken. Ook bij Amerikaanse bedrijven kan de EU kartelvorming bestrijden. Ook politieke pressie uit Washington baatte hem niet.

Vorige week nog dwong Monti Coca-Cola zijn commerciële praktijken aan te passen, waarmee concurrenten uit de markt werden gedrukt.

Microsoft moet zijn Mediaplayer loskoppelen van het besturingsprogramma Windows, waardoor andere aanbieders van dergelijke software voor audio en video meer kans krijgen.

De Duitse regering werd in een politiek gevoelig conflict gedwongen overheidsgaranties voor regionale Landesbanken te stoppen, waarover particuliere banken wegens oneerlijke concurrentie al jaren hadden geklaagd.

Vorig jaar stak Monti een stokje voor staatssteun aan het Franse industriële conglomeraat Alstom, dat activiteiten aan concurrenten zal moeten afstoten. De Franse staatssteun had de woede gewekt van Duitsland wegens de belangen van concurrent Siemens. Monti is dan ook wat cynisch over hun pogingen tot gezamenlijk industriebeleid. ,,Ze hebben in hun bilaterale gesprekken niet kunnen profiteren van de afwezigheid van de Europese Commissie.''

In een gesprek op zijn kantoor in het Brusselse Europa-kwartier blikt Monti met tevredenheid terug op zijn periode als mededingingscommissaris. Eerder was hij vijf jaar commissaris voor de interne markt, ook een politiek gevoelige post. Door hervormingen van de regels én van zijn directoraat-generaal staat het Europese mededingingsbeleid er volgens Monti beter voor dan ooit: ,,Ik laat mijn opvolgster, Neelie Kroes, een machine achter die ik als aanzienlijk versterkt beschouw.''

Nog geen twee jaar geleden leed Monti enkele opmerkelijke nederlagen in zijn pogingen fusies te verbieden. In korte tijd maakte het Europese Gerecht van Eerste Aanleg, dat beroepszaken behandelt op het gebied van mededinging, drie fusieverboden ongedaan. Juist deze nederlagen gaven de aanzet tot verstrekte hervormingen van Monti's directoraat-generaal en met name van de zogenaamde merger task force, die fusies beoordeelt. De uitspraken kwamen hard aan, erkent Monti. ,,Het was een echec dat mij en mijn staf psychologisch heeft geraakt. Om één ding heb ik wel moeten lachen. Dat was toen sommigen zeiden dat ik moest aftreden. Ik moest juist op mijn post blijven om het directoraat-generaal te hervormen.'' Zo kreeg zijn staf een chef-econoom om de economische analyses te verbeteren. Ook stelde Monti een `advocaat van de duivel' aan, die ieder besluit opnieuw tegen het licht moet houden. Verder zijn de rechten van bedrijven op wederhoor en inzage van documenten verbeterd. Monti onderstreept dat het doel van het mededingingsbeleid niet moet zijn om alle risico's bij de rechter te vermijden, ,,maar de belangen van de consument te verdedigen''.

Het lijkt erop dat vooral grote lidstaten met steun aan hun nationale bedrijven de mededingingsregels overtreden.

,,Het is waar dat wanneer een grote lidstaat meer lawaai maakt, er meer kans is dat de Europese Commissie de zaak nog eens belijkt. Grote lidstaten proberen de regels te omzeilen en op een niet erg diplomatieke wijze hun gelijk aan te tonen. Daarom heb ik me vorig jaar er sterk voor gemaakt, dat de Europese Commissie naar het Europese Hof zou stappen in het conflict met Frankrijk en Duitsland over de toepassing van het Stabiliteits- en Groeipact. Dat was niet alleen belangrijk wegens hun begrotingstekorten, maar omdat de regels voor zowel kleine als grote landen gelijk moeten worden toegepast.'' De politieke strijd over naleving van het pact is nog niet afgelopen: zo zal Duitsland volgend jaar naar verwachting opnieuw het begrotingsnorm van 3 procent overtreden.

Grote lidstaten klagen dat u door uw beleid verhindert dat grote industriële `kampioenen' op wereldniveau ontstaan.

,,Ook ik pleit voor grote kampioenen. In deze vergaderruimte waar u zit hebben bedrijven als Totalfina Elf, Air France/KLM, Arcelor, Carrefour/Promodes en Framatome/Siemens hun geboortecertificaat gekregen. Het is geen toeval dat ik Franse kampioenen noem, want vooral in Frankrijk is het debat zeer levend. Soms zijn natuurlijk voorwaarden gesteld in de vorm van het afstoten van activiteiten.''

De grote lidstaten Frankrijk en Duitsland wilden in de nieuwe Europese Commissie een supercommissaris voor een betere coördinatie van hetindustriebeleid. Want vond u van dat idee?

,,Die supercommissaris is er niet gekomen. Alles wat meer coördinatie en rationaliteit betekent in de Commissie is goed. Maar als het betekent – zoals men soms tussen de regels leest – dat het mededingingsbeleid wordt beteugeld, dan zou het duidelijk geen goed idee zijn.''

Wat waren voor u de moeilijkste besluiten?

,,Dat zijn er twee. Het eerste besluit was dat over Alstom in september 2003. Ik moest tamelijk hard tussenbeide komen om te verhinderen dat de Franse regering deelnam in het kapitaal. Het was een botsing tussen Brussel en Parijs. Men plaatste mij voor mijn verantwoordelijkheid door te zeggen dat ik schuld zou hebben aan 62.000 werklozen, omdat door mijn besluit de banken zouden afzien van een reddingspakket. Als eurocommissaris neem je een heel groot politiek en sociaal risico, wanneer politici, vakbondsleiders en zelfs leiders van het Franse bedrijfsleven je beschuldigen. Als je dan ongelijk of gelijk hebt met de toepassing van de regels en Alstom gaat daarna failliet, dan wordt niet alleen mijn persoon gekritiseerd maar ook Europa, dat toch al niet op het hoogtepunt van haar populariteit staat. Maar als ik was bezweken dan zou ik niet alleen het dossier slecht hebben behandeld, maar het zou in de toekomst voor zulke gevallen moeilijker worden.

,,Het tweede moeilijke besluit ging over de marktdominantie van Microsoft. Ik twijfelde niet aan de kwaliteit van de beslissing om het bedrijf een boete op te leggen, maar ik heb het risico onder ogen gezien dat de betrekkingen met de VS, die van groot politiek belang zijn, onder druk zouden komen te staan. Dankzij de goede persoonlijke relatie met mijn Amerikaanse collega en zijn verantwoordelijkheidsgevoel is dat niet gebeurd. De VS wilden dat ik een schikking met Microsoft zou treffen, zoals in de VS is gebeurd.''

Uiteindelijk hebben Frankrijk met Alstom en ook Duitsland met de regionale Landesbanken zich neergelegd bij de besluiten van Brussel. Hoe verlopen zulke conflicten met de hoofdsteden?

,,Ik heb een soort cyclus geconstateerd. In de eerste fase is er verbazing dat de Commissie zich ermee bezighoudt. In de tweede fase zijn er polemiek en harde onderhandelingen. In de derde fase volgen besluit en oplossing. In de vierde fase wordt teruggeblikt en geconstateerd dat de Commissie toch niet zo gek is. In het geval van de overheidsgaranties voor de Landesbanken dreigde eerst bondskanselier Kohl en daarna bondskanselier Schröder dat Duitsland nieuwe Europese verdragen niet zou ratificeren. Uiteindelijk was er die foto – die staat nog op mijn netvlies – van een lachende Schröder met de voorzitters van de publieke en particuliere banken.''

Waarom was Schröder dan toch blij met uw besluit?

,,Omdat Brussel het probleem van de modernisering en de eerlijke concurrentie van het Duitse banksysteem had opgelost, waarvoor Duitse politici alleen nooit de politieke kracht zouden hebben gehad. Nu spreken ze over het begin van het proces van herstructurering.''

Is er sprake van een leerproces bij alle betrokkenen?

,,Er is een formidabel leerproces geweest op drie gebieden. Men heeft geleerd dat kartels kunnen worden gepakt en veroordeeld. Ik denk dat er nu minder kartels worden gecreëerd. Ten tweede hebben de topmanagers bij grote fusies geleerd om met het element van mededinging in hun operaties rekening te houden. Ze komen al voor er een akkoord met de fusiepartner is, met ons op vertrouwelijke basis praten. En ze zijn bereid tot dialoog. Dat geldt in het bijzonder voor ondernemingen van de andere kant van de Atlantische oceaan. Er is een veel constructievere houding. Ook bij Microsoft, al kwam er geen akkoord over een schikking. Bij Coca-Cola werden de onderhandelingen met succes afgerond – Coca-Cola was bereid de geëiste concessies te doen, Microsoft niet – en is er een schikking getroffen.''

Volgens de nieuwe regels wordt het mededingingsbeleid in de EU verder gedecentraliseerd, vooral bij kartels. Zijn de nieuwe lidstaten in het voormalige communistische Midden- en Oost-Europa er met hun verleden van staatssteun wel klaar voor?

,,Die landen zullen nog zeer positieve verrassingen voor ons in petto hebben. Ze willen heel graag afscheid nemen van het communisme. Daardoor is hun cultuur en economische mentaliteit nu meer in lijn met de liberale eisen en met het spel van de markt dan in veel traditionele westerse lidstaten.''

Wat vond u van de discussie rond Neelie Kroes en de potentiële belangenconflicten door haar vroegere bedrijfsfuncties?

,,De kwestie van belangenconflicten is van het grootste belang, vooral voor een commissaris die beleid kan maken met zeer machtige en politiek gevoelige instrumenten. Ik heb het debat niet in detail gevolgd, maar wel de indruk dat beoogd voorzitter Barroso en mevrouw Kroes de noodzakelijke voorzorgen hebben genomen. Bovendien kan ik zeggen dat ik diverse gesprekken met haar heb gehad en ervan overtuigd ben dat ze met haar persoonlijkheid, ervaring, vastberadenheid en competentie een uitstekende commissaris zal zijn.''