Versterving is laffe euthanasie

Ik zit aan het sterfbed van mijn moeder. Twee dagen geleden heeft het verpleeghuis laten weten dat ze apart is gelegd en dat alle inwendige verzorging is gestaakt. Ze krijgt geen medicijnen meer, wordt niet meer gevoed en alle drank wordt haar onthouden. Ook wordt haar niet meer via een infuus vocht toegediend. ,,Nu moet de natuur maar haar werk doen'', heeft de verpleging gezegd.

Hoe lang de dood op zich laat wachten, weet niemand. Maar dat hij eraan komt, staat buiten kijf: aan een knaapje hangt alvast een bloemetjesjurk en ondergoed voor het afleggen van haar lijk.

Al twee dagen wisselen twee nichten, mijn broer en ik elkaar in de bedwacht af. We willen haar niet alleen laten. We vragen ons natuurlijk wel af hoe lang de natuur nog nodig heeft voor de voltooiing van haar werk. Het is een kwestie van dagen, heeft de verpleging gezegd, maar hoeveel kan niemand zeggen.

Moeten we vandaag al mensen de gelegenheid geven afscheid te nemen? Maar mijn moeder is altijd een taaie vrouw geweest. Hoeveel operaties heeft ze in haar leven niet doorstaan? Zelfs toen ze op 83-jarige leeftijd een heup brak, is ze weer overeind gekrabbeld. Hoe formuleerde ze het zelf ook al weer? ,,Krakende wagens lopen het langst.'' Ze zei wel dat ze het niet lang meer zou maken, maar dat deed ze alleen om van ons te horen: ,,Jij? Jij wordt wel honderd.'' We zeggen tegen elkaar dat het einde nog wel dagen op zich kan laten wachten.

Bij het omslaan van iedere bladzijde van mijn boek werp ik een blik op mijn moeder: er treedt geen verandering in haar toestand op. In haar coma lijkt ze niet te lijden, hebben we elkaar al enkele keren geruststellend toegevoegd. Als er tekenen van lijden waren, zou de verpleging wel tot sedatie overgaan. Als door de morfine de dood zou worden versneld, zou dat volgens de geldende verplegingsprotocollen niet eens als euthanasie gelden.

Het onderscheid tussen laten doodgaan en zacht doden wordt zo wel flinterdun: ,,Bij versterving gaat het om het onthouden van eten en drinken aan een patiënt in de stervensfase. In feite is het onjuist hierbij over een handelwijze te spreken, omdat het er juist om gaat iets niet te doen, te weten pogingen te ondernemen door medisch handelen het levenseinde uit te stellen.'' Aldus probeert een verpleegkundige tekst het verschil onder woorden te brengen: middeleeuwse scholastiek is er niets bij. Voor een goed begrip: we hebben volkomen vrede met moeders einde. Het laatste half jaar was ze geen mens meer. Slechts bij vlagen leek ze ons te herkennen. Voor de rest verkeerde ze in de geest met allerlei mensen uit haar jonge jaren in Leidschendam. Het verschrompelde en verkrampte lichaam bezorgde haar pijn. Nog geen week geleden schreeuwde ze het uit, toen we haar half overeind zetten om haar te voeren. Haar lijden was ondraaglijk en zeker uitzichtloos, dus aan de criteria voor euthanasie voldeed ze. Maar zo mag het uitlokken van de natuurlijke dood niet heten.

Hoe natuurlijk is echter het onthouden van verzorging? Stel je voor dat we een gezonde baby laten verrekken onder het mom ,,laat de natuur maar haar werk doen''. Dan zouden we ons van dezelfde `dooddoener' bedienen als de dienaar van de Thebaanse koning Laios die zuigeling Oidipous niet gewoon afmaakte, maar in de bergen te vondeling ging leggen om de natuur haar werk te laten doen. Zo maakte hij geen vuile handen. Natuurlijk, die hulpeloze baby lijdt niet ondraaglijk en uitzichtloos, maar als ondraaglijkheid en uitzichtloosheid van lijden de normen zijn, bedrijven we hier toch passieve euthanasie?

Op de derde dag zit ik al vele uren onrustig te lezen als iets – ik weet niet wat – mij alarmeert. Ik ga aan het hoofdeinde zitten en streel haar gegroefde voorhoofd. Ze opent de ogen half en haar pupillen maken zoekende bewegingen, maar zien doen ze niets. Ze fronst haar wenkbrauwen. Als bij intuïtie fluister ik tot haar: ,,Ga maar, moeder, ga maar.'' En prompt gaat ze.

De geestelijke verzorgster die toevallig binnenkomt, vermoedt net als ik de dood, die door de dokter kort daarna wordt bevestigd.

Een kwartier later komt mijn broer. Tja, net te laat, kunnen we alleen maar geresigneerd vaststellen. Voor alle duidelijkheid laat het verpleeghuis weten dat het nu geen verantwoordelijkheid meer heeft. De verzorging van het lijk is een taak voor een uitvaartonderneming. En of we zo snel mogelijk de spullen van moeder uit haar kamer willen halen. Onder al het geregel dat alle aandacht opeist, blijft toch de vraag knagen: moest het nu zo?

Als gewoon de dood was besteld in plaats van lijdzaam te wachten tot de natuur haar werk afmaakte? Dan hadden we tegen de mensen die het aanging, kunnen zeggen wanneer het ging gebeuren, zodat ze haar nog als ten minste een levend lichaam hadden kunnen zien.

Wat is de rechtvaardiging van de fatale drooglegging? Versterving door het onthouden van vocht is een laffe vorm van levensbeëindiging die alleen het geweten van de verpleging sust.

De goede doding (eu-thanasia) verdient de voorkeur.

Anton van Hooff is classicus.