Veenlijk op modern ziekenhuisbed

In een wervelende computeranimatie spreekt het gereconstrueerde hoofd van het meisje van Yde de bezoeker van het Drents Museum in Assen toe: ,,Turfstekers hebben mij gevonden met een wollen band om mijn nek.'' Vlak bij haar op de tentoonstelling The Mysterious Bog People wordt Roter Franz, een roodharig Duits veenlijk, op een videowall tot leven gewekt.

En dit is nog maar het begin van de reizende tentoonstelling, die in Duitsland en Canada al meer dan een half miljoen bezoekers heeft getrokken. Hoe spectaculair is de rest dan wel niet? Dat valt een beetje tegen – of mee.

In de zaal waar de meeste van de ruim 450 schatten uit het veen staan opgesteld, ontbreken afgezien van wat achtergrondgeluiden de moderne zinnenprikkels. Het `veen' is wel donker, maar er is geen rookmachine die met mistflarden een spookachtige sfeer oproept. De video's over hoe een vuursteenbijl te maken, een dier te villen en een trechterbeker te maken tonen wel mensen in dierenhuiden, maar hun optreden is didactisch verantwoord en zonder poging tot dramatiek. De tentoonstelling is zelfs weldadig ouderwets; de tekstborden zijn groot en duidelijk leesbaar, wandvullende tekeningen verbeelden het dagelijks leven van de mensen die in Noord-Nederland, Noord-Duitsland en Denemarken aan de rand van veen en moeras leefden en alles is chronologisch opgesteld.

Ruim 10.000 jaar lang, tot in de Middeleeuwen, hebben mensen voorwerpen in het veen en moeras achtergelaten. Het begon in de steentijd met handbijlen, dierenbotten, aardewerken potten en kettingen met barnstenen kralen. Uit de bronstijd stammen dolken, hellebaarden, lanspunten, mantelspelden en blaasinstrumenten. Bij het Deense Vimose zijn ruim tweeduizend ijzeren zwaarden, schildknoppen, bijlen, pijlpunten, messen en gespen gevonden uit de periode 0 tot 400 na Christus. De goudschat van Beilen – tweeëntwintig munten, vijf dubbelgevouwen halsringen en een versierde armband – is Laat-Romeins.

Bij elkaar te veel om aan te nemen dat het om verloren voorwerpen gaat. Nee, ze zijn vaak met zorg gedeponeerd, zie de gebundelde dierenbotten die samen met een aardewerken pot tweeduizend jaar geleden bij het Deense Bukkerup zijn achtergelaten. Het gaat om offers, daar zijn de geleerden het over eens. Naar de precieze betekenis van die offers is het nog gissen. Volgens de tentoonstellingmakers was het veen behalve offerplaats ook een griezelige plek vol gevaar.

Bij die opvatting zijn vraagtekens te plaatsen. De vondsten van houten veenwegen, cultusbeelden en het zogenaamde tempeltje van Bargeroosterveld lijken niet op angst voor het terrein te wijzen. Eerder suggereren ze dat het veen in de prehistorie een heilig landschap was waar de mensen rituelen uitvoerden. Pas in de christelijke Middeleeuwen, met hun angst voor de duivel en demonen, beschouwden de mensen het veen als een te mijden plek. De archeoloog Wijnand van der Sanden denkt daarom dat de in het veen gevonden middeleeuwse kookpotten eerder met hekserij dan met rituele offers te maken hebben.

Bij de wetenschappers bestaat geen twijfel dat tot de rituelen ook het brengen van mensenoffers hoorde, getuige de veenlijken, die duidelijk door geweld zijn omgekomen. Op de tentoonstelling komen ze door de chronologische opstelling verspreid, bijna terloops voorbij. Zo staat bij het 3200 jaar oude lijk van Emmer-Erfscheidenveen weliswaar vermeld dat hij met houten staken was vastgezet, maar het accent ligt op zijn kleding: de kalfsleren mantel, de schoenen van edelhert, het wollen gewaad en de muts van schapenhuid.

Nederlands beroemdste veenlijk, het Meisje van Yde, is te zien in een opzettelijk klinisch ingerichte ruimte over hoe het wetenschappelijk onderzoek rond de veenlijken in zijn werk gaat. Ze ligt op een modern ziekenhuisbed voor een CAT-scanner en is toegedekt met een mantel. Alleen haar hoofd met een plukje rood haar steekt er boven uit. Dat zorgt voor een sensatie en maakt haar weer een mens.

Tentoonstelling: The Mysterious Bog People. Tot 9 januari 2005. Drents Museum, Brink 1, Assen. Di t/m zo, 11-17u. Ma gesloten. Ook gesloten op Eerste Kerstdag en Nieuwjaarsdag. Catalogus €17,50