`Stijl Bush kan nog veranderen'

Amerika's topdiplomaat Tom Pickering werkte decennialang voor Republikeinse en Democratische regeringen. De schade in de relatie tussen Amerika en de rest van de wereld is niet blijvend, zegt hij.

Komt het nog goed tussen Amerika en de rest van de wereld? Thomas Pickering (72), nestor van de Amerikaanse diplomatie en sinds 2001 lid van de raad van bestuur van Boeing, heeft hoop: ,,Europa en Amerika drijven uit elkaar, en het Midden-Oosten en Amerika ook. De internationale gemeenschap is meer vervreemd van de VS dan zij lange tijd geweest is. Maar het is niet onherstelbaar of permanent.''

Maakt het uit wie president Bush of zijn Democratische rivaal Kerry de kloven gaat dichten? ,,Gezien de laatste vier jaar zal dat voor Bush als het zijn doel is een zwaardere worsteling worden'', zegt Pickering in een kamer van kasteel De Wittenburg in Wassenaar, waar hij op zakenbezoek is.

Pickering werkte voor president Bush sr. en was vaak ooggetuige van de geschiedenis, dankzij volgens The Washington Post ,,de meest verbluffende diplomatieke carrière van zijn generatie''. Secretaris van minister van Buitenlandse Zaken Kissinger, zevenvoudig ambassadeur onder meer in Israël, Rusland en bij de Verenigde Naties, en onderminister voor Politieke Zaken en `derde man' onder president Clintons minister Albright. Pickering was als VN-ambassadeur betrokken bij de eerste Golfoorlog (1991) en twaalf Irak-resoluties, en zag Al-Qaeda opkomen. Nu is hij als lid van de denktanks International Institute of Strategic Studies (IISS) en Council on Foreign Relations nog nauw betrokken bij studies naar Amerika's beleid.

Voor veel Europeanen is Bush een cowboy, die zijn eigen pad volgt.

,,Hij komt uit Texas, dus ís hij een cowboy. In een aantal zaken is hij zijn eigen weg gegaan. Ook veel Amerikanen vinden dat we te weinig samenwerken met onze bondgenoten, met name in Irak.''

En intussen groeit het anti-Amerikanisme.

,,Dat verontrust me zeer. Het ligt aan stijl en inhoud. Als wij niet in staat zijn ons beleid uit te leggen, zullen wij verzet en woede oproepen. Dat versterkt de vruchtbare voedingsbodem voor terrorisme. Vier jaar van unilateralisme laat andere mensen voelen dat we ons niet veel van hun mening aantrekken. Er zijn diepe zorgen dat we door ons overwicht weinig geven om overleg. Dat is overdreven. Maar het geeft aan dat de houding van mensen in Europa en het Midden-Oosten tegenover de VS veranderd is.''

Als stijl een probleem is, is er dan niet een andere president nodig? Als Bush volgende week herkozen wordt, zal de stijl toch niet veranderen?

,,Het kan goed zijn dat hij dan meer over zijn nalatenschap gaat nadenken en minder over zijn ideologie. Hij heeft nu ten minste voor negen maanden, in elk geval verbaal, voor een multilaterale stijl in Irak gekozen. De regering werkt daar volgens Churchills gezegde over de Amerikanen: nadat ze al het andere geprobeerd hebben, kiezen ze uiteindelijk het juiste beleid.''

De stijl van de regering-Bush is nu voor veel Europeanen koeionerend en niet-ontvankelijk.

,,Er is meer polarisatie en spanning door de aanslagen van 9/11. Die schok riep de vraag op: wie is voor of tegen ons? We hadden minder geduld voor consultatie. Een fout. Wij voelden ons bedreigd en onze eerste verantwoordelijkheid was onszelf te beschermen. De missie was terrorisme aanpakken. Daarvoor was de coalitie essentieel.

,,Dat de neoconservatieven in de regering dit niet inzagen was bepalend. Ze lieten hun kortetermijnreactie hun langetermijndenken overheersen. Ze deden dat met een ideologisch recept dat multilateralisme onder- en unilateralisme overwaardeerde. Als je meer gedreven wordt door ideologie dan realisme, schep je meer problemen.'' [Vervolg PICKERING: pagina 5]

PICKERING

'Wereldleiderschap is ook inspireren'

[Vervolg van pagina 1] ,,De regering-Bush heeft een robuustere visie voor meer democratie in Arabische staten dan wie ook. De moeilijkheid is hoe je zoiets bereikt. Kissinger vertelde me eens deze grap: tijden de Eerste Wereldoorlog lieten Duitse onderzeeërs veel geallieerde schepen zinken. Churchill vroeg een Britse admiraal om advies. Die zei: `Kook ze uit de oceaan.' `Hoe in hemelsnaam?', vroeg Churchill. De admiraal zei: `U vroeg mij om het voorstel, niet hoe we het gingen doen.' Een ideologisch gedachtegoed is ook een kook-ze-uit-de-oceaan-mentaliteit.''

Ergert u zich aan de stijl van deze regering?

,,Toen ik werkte met de vader van president Bush en minister van Buitenlandse Zaken Baker, deden zij het zware werk: de bouw van een coalitie voor de Golfoorlog in 1991. Ik heb me er aan geërgerd dat we nu niet weer zo'n grote coalitie hebben gebouwd. Ik vond het een voordeel om van Saddam af te komen. De regering-Bush was zo gebiologeerd door massavernietigingswapens als voornaamste rechtvaardiging dat zij het zicht verloor op een andere reden: Saddams schendingen van VN-resoluties waren een net zo krachtig juridisch en politiek argument. Of er wel of geen wapens waren, was niet belangrijk voor de wetmatigheid van gebruik van geweld. We hadden politieke steun moeten verwerven door intensiever samen te werken zoals de vader van de president deed.''

Maar zoon Bush steunde zijn minister Powell niet.

,,De regering was niet verenigd. Powell was de stem van redelijkheid, waar niet steeds naar geluisterd is. Diplomatie is een teamsport. Het gaat erom of het diplomatieke team gezamenlijk opereert om de boodschap succesvol te verspreiden, door te overleggen en te begrijpen wat er elders speelt.''

De neoconservatieven hebben het Powell zeer moeilijk gemaakt.

,,Absoluut. [Honend:] Deze regering heeft prachtig werk geleverd door niet haar scheuren te laten zien. Tegelijkertijd slaagde zij er niet in al haar belangrijke leden dezelfde boodschap te laten afgeven. Ook de planning en uitvoering van de naoorlogse fase waren zeer slecht. Ik was co-auteur van een rapport van de Council on Foreign Relations, dat de regering [tijdens de invasie vorig jaar al] waarschuwde waar ze mee te maken kreeg als ze de publieke veiligheid niet garandeerde: plunderingen en burgerlijke chaos.''

Loog de regering-Bush over Iraks wapens?

,,Nee. Toen ik in de regering-Clinton zat, had ik geen reden om te twijfelen aan massavernietigingswapens op basis van de intelligence. Als je de hoogste 400 functionarissen onder Clinton eind 2000 had gevraagd, hadden er 395 gezegd: ja, we geloven dat Saddam die wapens heeft.''

De VS hebben wereldwijd steun en geloofwaardigheid verloren, en er is een oorlog die al aan meer dan 1.000 Amerikanen het leven heeft gekost.

,,Maar Saddam is weg. En niemand stelt voor hem in ere te herstellen of Irak over te dragen aan de terroristen. Ik ben voor Irakisering, intelligence, integratie en internationalisering. Je moet de eerste drie doen om de internationale gemeenschap te overtuigen dat ze een grotere rol moet spelen in Irak, ook al denken veel landen nu slechts hoe ze er kunnen wegkomen. Voorts hebben we verkiezingen nodig, hoe onvolledig ook. Ik heb elders vaak gezien dat verkiezingen een fundamentele politieke stap waren. Verder moeten de VS ook krachtig leiderschap tonen in het vredesproces in het Midden-Oosten, dat nu op een laag pitje staat. Daar is veel woede over jegens de VS.''

Is het niet te simpel voor Europa om te zeggen: geef ons Kerry, dan komt alles goed?

,,Misschien, al zegt Kerry dat er meer overleg zal zijn en meer gevoel dat Europa iets waardevols kan bijdragen. Maar we hebben ook onder Democraten momenten van unilateralisme. Geen president kan accepteren dat hij zichzelf bij een actie ter verdediging van de VS afhankelijk moet maken van bondgenoten. De mensen begrepen dit toen we optraden in Afghanistan omdat er een duidelijke band was tussen 9/11 en de Talibaan en Al-Qaeda.''

Het IISS waar u lid van bent, schreef vorige week in zijn militaire jaarboek dat `Irak' de recrutering van Al-Qaeda heeft gevoed.

,,De oorlog tegen Irak heeft de oorlog tegen het terrorisme het land binnengebracht. Dat gewapende verzet van ex-Ba'ath-partijgenoten, aanhangers van Saddam, criminelen en militanten van buitenaf met banden met Al-Qaeda, werkt voor hetzelfde doel: de VS en de internationale gemeenschap het land uitdrijven. Maar een zware politieke agenda hebben al die groepen niet.''

Heeft de regering-Clinton de opkomst van Al-Qaeda onderschat?

,,De regering heeft er in de laatste twee jaar veel meer aandacht aan besteed dan daarvoor. We schrokken wakker bij de aanslagen op onze ambassades in Kenia en Tanzania in 1998 en op de torpedojager USS Cole in 2000.''

Enkele maanden voor 9/11 vroeg het blad Foreign Policy u naar de drie grote dreigingen. Uw antwoord: financiële crises, nucleaire uitwisseling en bedreigingen voor het milieu. Heeft u ook Al-Qaeda onderschat?

Grijnzend: ,,Niemand van ons was ervan op de hoogte voor 9/11 dat zij het vermogen hadden om vier vliegtuigen in belangrijke Amerikaanse gebouwen te laten vliegen. Als dat een vergissing is, beken ik totale schuld.''

Hoelang duurt het voordat de internationale betrekkingen zijn hersteld?

,,Maanden zo niet jaren zal er een grote inspanning nodig zijn. De wereld zal een tijd nodig hebben om te kijken waar het Amerikaans beleid heengaat. Het belang van wereldleiderschap is dat je leidt, andere mensen via verbeelding meekrijgt, hun advies accepteert en ze in een coalitie opneemt. Dit is mogelijk als we er tijd en aandacht aan geven om consensus te bouwen, zoals tijdens de Koude Oorlog.''

Waait deze periode uiteindelijk over?

,,Ik vraag me af of dit een soort excursie is waarin ideologie een belangrijkere rol in ons buitenlands beleid speelt dan normaal. Gaan we terug naar het normale patroon waarin realisme overheerst? Mijn gevoel zegt dat je in internationale relaties niet kunt werken met de notie dat ideologische denkbeelden permanent zegevieren over realistische analyses. Vergelijk het met het communisme: dat neigde er ook naar te onderstrepen dat een ideologie de realistische analyse moest domineren. Dat was een van de redenen waarom het communisme niet voldeed aan de eisen van de tijd en stierf.''

Hoopt u niet gewoon dat Kerry wint?

Schaterend: ,,Ik geef u mijn mening niet, omdat ik Boeing vertegenwoordig. Maar ik verzeker u dat ik ga stemmen...!''