Accepteer verslaafde als zieke

Vraag een arts, al dan niet uit de verslavingszorg, of een wetenschapper, naar diens mening over verslaving en hij antwoordt: verslaving is een ziekte. Verslaafden zijn patiënten met ernstige symptomen en in hun hersenprocessen zijn duidelijke verstoringen opgetreden.

De gemiddelde Nederlander echter ziet verslaafden niet als zieken die zorg nodig hebben, maar als onverantwoordelijke mensen die hun problemen zelf veroorzaakt hebben. Verslaafden hebben een zwakke wil, zijn crimineel, je zou ze moeten opsluiten en verplicht laten afkicken. En als het niet overgaat, of er is snel weer sprake van een terugval, bewijst dat eens te meer: verslaafden zijn slapjanussen.

Als wetenschapper die zich bezighoudt met verslaving zoek ik de oorzaak van verslaving niet in de eerste plaats in karakterzwakte. Dat doe ik immers ook niet bij hart- en vaatziekten of bij type II diabetes, ziekten die ook samenhangen met een bepaald leefpatroon, zoals te veel, te vet voedsel. Verslaving is een ongeneeslijke hersenziekte. Zoals de Anonieme Alcoholisten al stellen: ,,Eens een alcoholist, altijd een alcoholist''. Verslaving `etst' zich in het brein, het verandert de hersenen blijvend. Wat te merken is: zelfs na jarenlang droogstaan kan het verlangen naar een borrel (of een sigaret) plotseling weer oplaaien.

Niet iedereen die wel eens drinkt, rookt of zelfs harddrugs zoals cocaïne of heroïne gebruikt, raakt verslaafd. Wat maakt dan dat de een wel en de ander niet verslaafd raakt? Het antwoord op die vraag kennen we nog niet, maar het komt wel dichterbij. Onderzoek bij apen en ratten toont aan dat zij net als mensen verslaafd kunnen raken aan dezelfde middelen. Ook bestaan er bij deze dieren, net als bij mensen, grote verschillen in de gevoeligheid voor deze drugs. En het `terugvalgedrag' van bijvoorbeeld een afgekickte rat die wordt teruggeplaatst in omstandigheden waarin hij zichzelf aan cocaïne kan helpen, vertoont ook opvallende overeenkomsten met dat van mensen.

Wat is nu het voordeel dat apen en ratten net als mensen reageren op alcohol en drugs? Welnu, dat biedt de mogelijkheid risicofactoren voor het ontstaan van verslaving te identificeren. Bij verslaving speelt de productie van de neurotransmitter dopamine een belangrijke rol. Verstoringen in die productie veranderen de verslavingsgevoeligheid.

De vraag is vervolgens waardoor die verstoringen worden veroorzaakt. Deels is dit een genetische kwestie, maar deels hangt het samen met omstandigheden waaronder zeker niet alleen de levensstijl valt: stress tijdens en kort na de geboorte kan al van invloed zijn op de ontwikkeling van het dopaminesysteem.

Wanneer het wetenschappelijk onderzoek eenmaal zo ver is dat we de risicofactoren voor verslaving kunnen identificeren, kunnen we met gerichte preventiecampagnes (,,Jíj hebt, vanwege die en die omstandigheden en aanleg, 60 procent kans dat je geen gezelligheidsdrinker blijft'') verslaving proberen te voorkomen. Dit is een veel kansrijker spoor dan te hopen op genezing van verslaafden.

Tot die tijd blijft de vraag: wat moeten we doen met mensen die verslaafd zijn? Opnieuw is hier de cruciale vraag: willen we accepteren dat ze ziek zijn of niet? Zo ja, dan moeten we ze behandelen, zoals andere zieken.

Er zijn mogelijkheden om in ieder geval de symptomen te verminderen. Bijvoorbeeld door methadon, maar in sommige gevallen is dat niet toereikend en moeten we misschien ook overgaan tot het verstrekken van heroïne. Ook al is dit nogal controversieel, ik denk dat er weinig wetenschappelijke redenen zijn die er tegen spreken.

Inderdaad, heroïne geneest niet – maar insuline en bètablokkers doen dat evenmin. Het verstrekken van heroïne heeft bovendien het voordeel dat verslaafden hun `medicijnen' niet hoeven te stelen, waardoor de criminaliteit duidelijk zal verminderen.

En dat zal ertoe bijdragen dat het probleem van de verslaving daar terechtkomt waar het moet zijn: in de praktijk van de arts en niet bij de rechtbank.

Bart Ellenbroek is universitair hoofddocent psychoneurofarmacologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.