`Je kunt de mensen eigenlijk geen leuke dingen meer beloven'

Nederlanders zijn somber over de toekomst, blijkt uit het Sociaal en Cultureel Rapport 2004. Verrassend en toch begrijpelijk, meent SCP-directeur Schnabel.

Ter voorbereiding van het eens per twee jaar verschijnende Sociaal en Cultureel Rapport liet het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in februari ruim tweeduizend Nederlanders ondervragen over hun wensen en verwachtingen. Over hun persoonlijk leven sporen wensen en verwachtingen behoorlijk: het gaat wel goed met de Nederlander. Maar over de samenleving lopen ze mijlenver uiteen. De bevolking verwacht een heel andere, hardere en minder behaaglijke toekomst dan ze zou wensen.

Hebben de uitkomsten van het onderzoek u verrast?

,,Ja. Ik had toch niet gedacht dat de afstand tussen wat mensen van de toekomst verwachten en wat ze wenselijk zouden vinden, zó groot zou zijn. Het tweede wat me verraste was de afstand tussen de toch wel enorme tevredenheid met het eigen leven en de constante negatieve beoordeling van de samenleving, de overheid en de toekomst.''

Hoe bijzonder is deze dubbele kloof?

,,In het verleden hebben we gezien dat de tevredenheid met de overheid, het kabinet en de democratie langzaam opliep, tot in 2000 een hoogtepunt werd bereikt. Daarna begint het iets af te kalven. Dat het vervolgens is ingestort is wel een beetje te begrijpen – Pim Fortuyn, 11 september en zo – maar het is vreemd dat het nu blijft hangen op dat lage niveau. In België heeft de tevredenheid zich sinds de Dutroux-affaire wél hersteld. Ook de tevredenheid met het persoonlijk leven is in dertig jaar gestaag toegenomen. En dát gaat onveranderlijk door. Die combinatie is uitzonderlijk. Ik geloof niet dat we daar een precedent van hebben.''

Heeft het kabinet wel voldoende in de gaten gehad wat de stemming onder de bevolking is?

,,Nu wel natuurlijk. Maar toen wij het onderzoek deden, was de stemming onder de bevolking niet echt een thema. Dat heeft te maken met de levensfase van zo'n kabinet: ze waren nog volop bezig hun plannen te ontwikkelen.

,,Het Sociaal en Cultureel Rapport wordt altijd in het kabinet besproken – ze hoeven het er niet mee eens te zijn, ze hoeven het ook niet goed te keuren, maar het wordt wel besproken. Ik ben vrijdag voor prinsjesdag in de ministerraad geweest. Toen is er uitgebreid over gepraat, en met name het punt van het verschil tussen wensen en verwachtingen was voor hen toch wel een schok. Dat zeiden ze zelf ook.

,,Wat voor dit kabinet ingewikkeld is, is dat het zich sterk afzet tegen Paars, wat gezien de geschiedenis van de afgelopen twee jaar wel is te begrijpen. Maar er zit iets dubbels in. Ten eerste behoorde een aantal mensen zelf tot Paars. En ten tweede was Paars de meest succesvolle periode van de Nederlandse samenleving. Dat wringt. Er zit een spanning tussen `we gaan de rotzooi opruimen' en de wetenschap `zo mooi als we het tussen 1995 en 2000 hadden, zullen we het niet meer krijgen'.''

En dan gebruiken ze dezelfde formule als Paars op het eind: we moeten het beter uitleggen.

,,Daaraan zie je hoe moeilijk politiek is geworden. Zo is het beeld van de kinderopvang dat die nu onbetaalbaar is. Toch blijkt dat die voor een deel zelfs beter betaalbaar is dan een paar jaar geleden. Maar het is zó ingewikkeld geworden. Mensen moeten veel zelf doen: ze moeten uitzoeken hoe ze dat met de belasting moeten regelen, en met hun werkgever, of met twee werkgevers. Ze zijn er uren mee bezig en begrijpen dan nog niet hoe het zit. Daar worden mensen korzelig van.

,,Of neem de wachtlijsten in de zorg. Die zijn afgenomen, maar dat wordt lang niet waargenomen. Dat wordt als een incident gezien in plaats van als een structuur. Nu is het: het kost wel veel meer. Ja, dat is de consequentie. Dus wat beter geregeld wordt, wordt heel moeilijk weer als krediet teruggegeven aan een minister. Maar als het mis gaat, leidt dat wel snel tot reputatieverlies.''

De verwachtingen van de mensen zijn redelijk in overeenstemming met de koers die het kabinet heeft ingezet. Hun wensen zijn héél anders. Heeft het kabinet uit de Fortuyn-revolte een verkeerde taxatie gemaakt?

,,Je ziet dat het kabinet, maar ook anderen, kiezen voor een meer Amerikaanse samenleving: we moeten internationaal concurreren. Dat is niet wat mensen zelf als ideaal zien. Dat komt ook naar voren in de typering van Geert Hofstede (een econoom die onderzoek deed naar nationale culturen, red.): de Nederlandse samenleving is een zorgzame, `feminiene' samenleving. Ik denk dat daar wel een deel van het ongenoegen uit voortkomt. Wat mensen willen is `hard van buiten, zacht van binnen'. We willen een muur om ons heen en het met elkaar gezellig hebben.

,,Ik denk dat het kabinet helemaal niet bezig is geweest met dat soort inschattingen, maar met wat men dacht dat nodig is om Nederland internationaal concurrerend te houden. De grote ondernemers in Nederland zijn daar ook ontzettend bezorgd over: we blijven achter. Dan zeggen Nederlanders: we hoeven niet meteen bij de top. Maar in die zin ben ik het wel met die ondernemers eens: dat betekent al heel gauw dat je niet een beetje onder te top zit, maar heel ver wegzakt. Ik denk dat de Nederlandse bevolking dat onderschat.''

Hoe kun je de kloof tussen wensen en verwachtingen oplossen?

,,Dat is vooral een politieke vraag. Wat héél moeilijk is in Europa – zie ook Duitsland en Engeland – is een aantrekkelijk toekomstperspectief bieden. Dat is niet een kwestie van een leuk idee hebben, maar van een visie op de samenleving en die visie kunnen overdragen.''

Hoe komt het dat geen enkele politieke partij zo'n toekomstperspectief op de agenda weet te krijgen?

,,Ik denk dat dit ermee te maken heeft dat we toch een soort voltooide samenleving hebben, waarin de systemen zo zijn opgebouwd dat ze langzamerhand onder hun eigen gewicht beginnen in te storten. Dat betekent dat er voortdurend correcties nodig zijn om te voorkomen dat de zaak uit de rails loopt. Over zulke correcties wordt nooit iemand enthousiast.

,,Mensen willen vrijheid of méér. Maar beperking en minder – en dat is waar het nu over gaat – is natuurlijk niet erg inspirerend. Meer ondernemerschap en concurrentie betekent vaak gewoon harder werken voor minder geld.''

Alles wijst erop dat het meer wórdt: de economie trekt al weer aan. Maar er zijn geen verhalen over wat dat meer dan betékent.

,,Dat klopt. Als je kijkt naar wat voor meer mensen dan willen, dan gaat dat in Nederland niet alleen om geld. Nederlanders willen ook veel vrije tijd, om zelf of met hun gezin dingen te kunnen doen. Een prettig en aangenaam leven. En dat hebben ze eigenlijk al, dus de vraag is of daar nog veel aan toegevoegd kan worden.

,,Voor de meeste mensen valt er niet veel meer te winnen, maar wel veel te verliezen. Dat is ook waar ze bang voor zijn. Verlies van veiligheid, van solidariteit, van gemeenschapszin. Ik denk dat dit toch een echte verandering voor het politieke bedrijf met zich meebrengt. Je kunt mensen eigenlijk geen leuke dingen meer beloven.

,,Dat betekent niet dat mensen geen wensen meer hebben, maar die wensen betreffen dingen waarin de overheid al is tekortgeschoten. Men zegt niet: de overheid gaat nu iets aan veiligheid doen – nee, ze is tekortgeschoten in het garanderen van onze veiligheid.

,,Het is de overgang van satisfiers naar dissatisfiers. Het paarse kabinet heeft nog satisfiers kunnen bieden, werk bijvoorbeeld, meer welvaart, meer vrijheid – denk aan de verruiming van de winkeltijden. Nu zie je dat het kabinet alleen tegen de mensen zegt: de buikriem aanhalen, want we hebben minder geld, en we moeten het ook echt anders gaan doen. En dat betekent toch dat het minder wordt in een aantal opzichten. Dat voelen mensen wel, ze zijn niet gek.''