Wierookgeur in Thessaloniki

Met de uitbreiding naar het oosten groeit het aantal orthodoxen in de Europese Unie. Een dialoog moet de scherpe kantjes van het grote schisma afvijlen.

Een onmiskenbare wierookgeur vult de conferentiezaal van het Makedonia Palace Hotel in Thessaloniki. De Grieks-orthodoxe bisschop Anthimos verheft zijn stem voor een gezongen ochtendgebed. De ongeveer honderd aanwezigen vooraanstaande christen-democraten uit Europa, politieke leiders van enkele landen op de Balkan en tientallen bisschoppen van katholieke en orthodoxe kerken uit heel Europa – slaan eerbiedig een kruis.

Dit is niet zomaar een Europese bijeenkomst. Dit is de religieuze openingsceremonie van de achtste bijeenkomst van Europese christen-democraten (verenigd in de Europese Volkspartij) en katholieke en orthodox-christelijke leiders uit landen als Frankrijk, Servië, Bosnië, Georgië, Rusland, Turkije, Bulgarije en Roemenië. Sinds het midden van de jaren negentig komen ze jaarlijks bijeen om het grote schisma in het Europese christendom (zie kader) van z'n scherpste kantjes te ontdoen.

Terwijl de paus nog steeds niet bij zijn orthodoxe `collega', de patriarch van Moskou, op bezoek is geweest, en Moskou vorig jaar nog fel protesteerde tegen de oprichting van katholieke bisdommen in de Oekraïne, proberen lagere kerkleiders iets van een dialoog gestalte te geven. Gisteren en eergisteren waren ze in Thessaloniki bijeen.

,,Europese leiders ondertekenen volgende week het Verdrag voor de Europese grondwet'', zegt Jaime Major Oreja, de Spaanse vice-voorzitter van de fractie van de Europese Volkspartij in zijn openingstoespraak. ,,Daarmee wordt een nieuwe stap gezet in de politieke eenwording van Europa. Des te meer schrijnt de verdeeldheid in christelijke kring en de aantrekkingskracht die radicale boodschappen op sommigen uitoefenen.'' Oreja doelt daarmee onder meer op de oorlog op de Balkan in de jaren negentig. Daarbij vielen tienduizenden slachtoffers in gevechten tussen onder meer katholieke Kroaten en Servisch-orthodoxen.

Maar het is niet alleen schaamte hierover en over de achterblijvende religieuze eenwording die de politici en kerkleiders jaarlijks naar een congreszaal ergens in Europa drijft. Over enkele jaren zullen Bulgarije en Roemenië toetreden tot de Europese Unie. Samen met Balkan-landen als Servië en Bosnië herbergen ze een gemeenschap van zo'n dertig à veertig miljoen orthodoxe-christenen. En die zullen hun licht niet onder de korenmaat steken, voorspelt Wim van Velzen, oud-partijvoorzitter van het CDA, tot juni van dit jaar lid van het Europees Parlement voor de EVP, en een van de drijvende krachten achter de bijeenkomsten. ,,Mede door hun invloed zullen in allerlei Europese debatten zoals over euthanasie, de waarde van familie en gezin, en de beschermwaardigheid van vroeg menselijk leven duidelijk andere accenten gezet gaan worden.''

Hoe gaat dat in de praktijk in z'n werk, het bij elkaar brengen van twee christelijke uitersten? Wie de verslagen van de acht bijeenkomsten en hun conclusies doorleest, ontwaart een zeer omzichtige benadering. Lange monologen, geen dialogen, vullen het papier. ,,Verhalen op grote theologische hoogte'', noemt Van Velzen ze. Hier zijn duidelijk prelaten van staatskerken of voormalige staatskerken niet gewend aan tegenspraak aan het woord. De grootste prestatie is dat ze überhaupt bij elkaar zijn.

Toch is er hier en daar een succesje te melden dat verder gaat. Zo nam in 2001 de aanwezige vertegenwoordiger van het Servisch-orthodoxe patriarchaat openlijk afstand van de gruweldaden van zijn geloofsgenoten. En de bijeenkomst in Thessaloniki biedt het forum voor nog iets mooiers. Twee prominente deelnemers aan de bijeenkomst, minister-president Ivo Sander van Kroatië en minister-president Vojislav Koštunica van Servië-Montenegro, schudden elkaar voor de televisiecamera langdurig de hand. Ze beloven binnenkort voor het eerst bij elkaar op visite te komen, om concrete akkoorden af te sluiten over de terugkeer van vluchtelingen naar elkaars gebieden en opheldering te geven over het lot van de talloze vermisten uit de laatste oorlog op de Balkan. Beiden spreken, te midden van goedkeurende knikken van bisschoppen, bij voorbaat van een ,,historische ontmoeting''. Kerk en staat liggen op bijeenkomsten als deze dicht bij elkaar.

Ontmoetingen als in Thessaloniki worden ook gebruikt om ervaringen met eerdere godsdienstige verzoeningen uit te wisselen. Zo vertelt Manuel Beschel, een hoge ambtenaar bij de Europese Commissie, over de manier waarop het wankele Goede Vrijdag-akkoord uit 1998 van protestanten en katholieken in Noord-Ierland werd verankerd. In de jaren die volgden werden gemengde scholen en een protestants-katholiek jeugdorkest opgericht. Ierland, Engeland en de EU pompten veel geld in sociale en werkgelegenheidsprojecten. ,,En dan nog hebben we niet kunnen voorkomen dat geweld soms toch nog de kop op steekt'', zegt Beschel. ,,We praten hier over een mentaliteitsverandering, dus over werk voor decennia.''