Grieven en spiegels in het Circus Deetman

Het was natuurlijk wel degelijk een demonstratie gisteren, van vrijwel het gehele binnenlands bestuur onder auspiciën van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. In de tenten van Circus Renz op het Haagse Malieveld beklemtoonde VNG-voorzitter Deetman, tevens burgemeester van Den Haag en CDA-prominent, dat het slechts ging om een buitengewone ledenvergadering van zijn vereniging waar ,,krachtige emoties'' werden geuit. De mede-bestuurders in de Nederlandse gedecentraliseerde eenheidsstaat voelden terecht aan dat zij niet goed in opstand kunnen komen tegen regelgeving uit Den Haag. Zij kunnen wel, zoals Deetman het in een ongekend boze toespraak noemde, waarschuwen opdat niet later wordt gezegd dat het lokaal bestuur heeft berust. En waarschuwen deden de verenigde burgemeesters, wethouders en raadsleden dan ook. Bijvoorbeeld in een resolutie waarin de invoering van de gekozen burgemeester in 2006, zoals het kabinet dit wenst in de voorlopige voorstellen, wordt afgewezen. Het is niet eenvoudig de doorgaans nogal gespleten VNG op dit onderwerp op één lijn te krijgen, maar dat is het kabinet-Balkenende dan toch gelukt.

Op het programma van de voorstelling op het Malieveld stonden gisteren verder ,,de bestuurlijke en financiële verhoudingen tussen gemeenten en het Rijk''. Het gaat hierbij om een reeks even explosieve als tot op heden onopgeloste dossiers als de op handen zijnde centralisering van het politiebestel, de afschaffing van een belangrijke inkomstenbron van de gemeenten de onroerendezaakbelasting en de invoering van de nieuwe Wet Maatschappelijke Ondersteuning. Krachtens deze wet worden gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van bijvoorbeeld de thuiszorg, maar het kabinet weigert garant te staan voor de te verwachten stijging van de kosten in deze sector. De ruzie daarover is zo hoog opgelopen dat de VNG het overleg met het rijk over dit onderwerp heeft opgeschort.

Het lijstje grieven van de lokale bestuurderen hield het kabinet in feite een spiegel voor: het is een prestatie als een kabinet in één periode een grote bestuurlijke vernieuwing als de gekozen burgemeester of een nieuw kiesstelsel weet in te voeren. Het is uitzonderlijk als een kabinet het zorgstelsel in vier jaar kan ombouwen. Of wanneer een kabinet de arrangementen van de verzorgingsstaat aanpakt en ondertussen een megabedrag aan bezuinigingen realiseert. En helemaal is het voor één kabinetsperiode heel wat als het lukt de organisatie van de politie op andere leest te schoeien, het lokaal belastinggebied ingrijpend te veranderen of de staatkundige verhoudingen met de Antillen te wijzigen. Het bijzondere van het kabinet-Balkenende II is dat het al deze ambities tegelijkertijd wil verwezenlijken. En desnoods zonder medewerking van het middenveld, en tegen de zin van het lokale bestuur. Dat is de boodschap van de lachspiegel van Circus Deetman aan het adres van het kabinet.

De kwestie van de gekozen burgemeester ligt op korte termijn politiek het gevoeligst. D66 en voorop minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing) hebben bij herhaling gewaarschuwd tegen morrelen aan `kroonjuwelen' van de partij. Dat het D66 menens is in dit soort kwesties bewees de partij onder Paars II, toen ze het in Eerste Kamer op een kabinetscrisis over het referendum liet aankomen. De lokale bestuurders zijn net als Haagse politici onderling verdeeld over de verschillende modaliteiten voor de benoeming van burgemeesters: direct gekozen, door de raad gekozen of benoemd door de Kroon. Zij zijn echter verenigd in hun zorg over de (grondwettelijke) zorgvuldigheid en de `procesgang' bij de uitvoering van de huidige kabinetsvoorstellen rond de gekozen burgemeester. Die zorg is te billijken, maar mag niet door tegenstanders van de direct gekozen burgemeester worden gebruikt om de wetgevingsmachine stil te leggen.