Europa haalt de VS rechts in met de benoeming van Rocco Buttiglione

De afgelopen weken heeft het Europees Parlement hoorzittingen met de 24 kandidaat-eurocommissarissen gehouden. Niet alleen onze eigen kandidaat, Neelie Kroes, maar ook anderen werden door het parlement stevig aan de tand gevoeld. In het geval van Rocco Buttiglione, de kandidaat voor de portefeuille justitie, burgerrechten en veiligheid, heeft de commissie voor burgerrechten in het parlement tegen zijn benoeming geadviseerd.

De Italiaan Buttiglione is orthodox katholiek; bevriend met paus Wojtyla, spreekt vloeiend in Pools. Hij keert zich tégen echtscheiding, tégen abortus,

tégen euthanasie en tégen homoseksualiteit. Toch zullen zijn morele opvattingen zijn functioneren als eurocommissaris niet in de weg staan, betoogde hij tijdens de hoorzitting. Immers, met een verwijzing naar de filosoof Immanuel Kant, moet er een onderscheid worden gemaakt tussen moraal en recht. Bovendien onderschrijft hij volledig de tekst van het Europese Handvest voor Grondrechten, en is hij bereid die te verdedigen. Het Handvest legt onder meer het recht op leven vast, en verbiedt discriminatie op grond van ras, geloof of seksuele oriëntatie.

Het Handvest zal volledig deel gaan uitmaken van de Europese Grondwet.

De europarlementariërs die na de hoorzitting blijk gaven niet gerustgesteld te zijn door aanhangers van Buttiglione in de internationale media uitgemaakt voor culattoni, fundamentalisten en inquisiteurs. Ten onrechte.

De opvattingen van Buttiglione belemmeren inderdaad niet dat hij goed funtioneert als eurocommissaris, in technische zin althans. Maar het is onzinnig om te veronderstellen dat zijn conservatieve opvattingen niet van invloed zullen zijn op het Europese beleid inzake de handhaving van burgerrechten en burgervrijheden.

De ervaring in de Verenigde Staten, waar de uitvoerende macht onder aanvoering van de evangelicale president Bush een ware coup heeft gepleegd, leert anders. De Amerikaanse minister van Justitie, John Ashcroft, geeft op heel eigen wijze invulling aan de burgerrechten en -vrijheden die in de Amerikaanse grondwet zijn verankerd. Zo kan een journaliste van de New York Times die weigert haar journalistieke bronnen prijs te geven, 18 maanden celstraf tegemoet zien, dit met een beroep op de `nationale veiligheid'. Buttiglione zal als Europees commissaris voor justitie, burgerrechten en veiligheid vooralsnog minder bevoegdheden hebben dan zijn Amerikaanse ambtgenoot Ashcroft. Het is echter juist een van de politieke prioriteiten van de commissie-Barroso om, in de nasleep van de aanslagen in Madrid, die bevoegdheden uit te breiden.

Buttiglione, wiens denkbeelden niet onderdoen voor die van Ashcroft, zal in één opzicht veel meer macht hebben dan zijn Amerikaanse ambtgenoot. In de VS kunnen burgers die menen dat hun rechten en vrijheden worden aangetast, zelf naar de rechter stappen. In Europa kan dat niet: het Europese Handvest van de grondrechten en de Europese antidiscriminatierichtlijnen missen zogeheten directe werking. Je kan als burger hooguit een klacht indienen bij de Europese Commissie, dat wil zeggen, bij eurocommissaris Buttiglione. En hij beslist dan vrijwel op eigen houtje of een klacht in behandeling wordt genomen. Buttiglione als poortwachter tot de Europese rechtsgang. Het is zeer de vraag hoe kansrijk klachten over discriminatie op grond van sekse of seksuele oriëntatie dan zullen zijn.

De wijze waarop Buttiglione door het Europees Parlement aan de tand is gevoeld heeft veel weg van de wijze waarop het Amerikaanse Congres kandidaat-rechters beoordeelt. Daarbij wordt, behalve naar de juridische kwaliteiten van een kandidaat, ook scherp gekeken naar diens morele opvattingen.

President Bush heeft tijdens de verkiezingscampagne gezegd dat, als hij wordt herkozen, hij de kans zal hebben om een of twee nieuwe rechters bij het Amerikaanse Hooggerechtshof te benoemen. De balans zal in dat geval doorslaan ten gunste van de conservatieve rechters. Die hebben al aangekondigd dat zij eerdere beslissingen van het Hooggerechtshof zullen terugdraaien.

Buttiglione's verweer dat zijn morele opvattingen los moeten worden gezien van hetgeen rechtens is, snijdt geen hout. Het valt niet in te zien hoe iemands morele opvattingen buiten beschouwing kunnen blijven bij de toepassing en handhaving van het Europese Handvest van de grondrechten. De daarin vervatte rechten en vrijheden zijn zeer algemeen geformuleerd, en zijn nog helemaal niet uitgekristalliseerd in beleid of jurisprudentie. Het in artikel 2 van het Europese Handvest vastgelegde `recht op leven' heeft bijvoorbeeld voor conservatieven een andere connotatie dan voor liberalen. Daarom is het volstrekt legitiem als het Europees Parlement Buttigliones kandidatuur afwijst op grond van zijn morele opvattingen.

Onafhankelijk adviseur over de EU in New York en voorheen werkzaam bij de Europese Commissie in Brussel.