Burger dekt zich in tegen risico's

De rechtsbijstandverzekering is populair. Het aantal polissen stijgt jaarlijks met 10 procent. Oorzaken zijn onder meer de complexere wet- en regelgeving, de terugtredende overheid en de malaise op de arbeidsmarkt. Maar ook het feit dat je buurman er één heeft. ,,Dan kun jij 'm ook maar beter hebben, is het idee.''

De moderne mens loopt heel wat juridische risico's op een dag. Al voor u afreist naar uw werk kan uw hond zich lelijk vastbijten in het been van uw buurman, die vervolgens dreigt met zijn advocaat. In de file let u vervolgens even niet op, met als gevolg een kopstaartbotsing en een woedende medeweggebruiker die u aansprakelijk stelt. Ook de rest van de dag liggen er gevaren op de loer: als u 's avonds thuiskomt, blijkt dat de nieuwe keuken die 's middags is geplaatst niet waterpas staat en er bovendien twee deurtjes beschadigd zijn. Tot overmaat van ramp krijgt u 's avonds in het bestuur van de hockeyclub, waarvan u penningmeester bent, zo'n hooglopende ruzie over een kastekort dat er een jurist aan te pas moet komen.

Geen wonder dat het aantal rechtsbijstandverzekeringen spectaculair stijgt, de laatste jaren. Sinds 1997 is het aantal polissen jaarlijks met circa 10 procent toegenomen, van 1 miljoen in 2000 tot, naar verwachting, 1,4 miljoen dit jaar.

Daar zijn verschillende redenen voor, aldus Roland Kroes van het Verbond van Verzekeraars. ,,Ten eerste zit er nog aardig wat ruimte in de markt. Met die 1,4 miljoen polissen voor rechtsbijstand is nog maar 25 procent van de huishoudens gedekt.'' Kroes verwacht dan ook een verdere stijging. Desondanks zal de rechtsbijstandverzekering qua omzet een relatief kleine markt blijven voor de verzekeraars, omdat de premie laag is: grofweg tussen de 100 en 200 euro per jaar. ,,Voor het uurtarief van een advocaat ben je een heel jaar verzekerd.''

Ook de steeds complexere wet- en regelgeving en het feit dat de burger mondiger wordt, hebben bijgedragen aan de groei van het aantal rechtsbijstandverzekeringen. De burger voelt zich veiliger met zo'n vangnet, meent Kroes. ,,De samenleving juridiseert aan alle kanten'', zegt ook Egbert van de Coevering, directeur van GCT Infomediair, dat onder meer de prijsvergelijkingssite Geencentteveel.nl beheert. Op deze onafhankelijke website kunnen consumenten de tarieven en dekkingen van verschillende verzekeraars met elkaar vergelijken. ,,Elk geschil over een boompje of hegje wordt via de jurist van de verzekeringsmaatschappij uitgevochten. En waarom niet? Als iedereen zo'n polis heeft, kun jij `m ook maar beter hebben, is het idee. En als je zo'n verzekering eenmaal hebt, wil je `m ook benutten.'' Toch wordt slechts 4 procent van de civiele conflicten uitgevochten voor de rechter. De rest wordt onderling geregeld, al dan niet via een jurist van de verzekeringsmaatschappij.

Zoals zo vaak creëert ook in het geval van de rechtsbijstandverzekering het produkt de vraag, beaamt Han Wansink, hoogleraar verzekeringsrecht aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en de Rijksuniversiteit Leiden. ,,Doordat meer mensen zo'n verzekering hebben, durven mensen eerder risico's te nemen.'' Hij noemt het voorbeeld van iemand die een huis bouwt, maar lang niet alles met gemeente of buren afstemt. ,,Dan is de kans op conflicten groot'', volgens Wansink. ,,Veel van die avonturiers hebben een houding van `als het mis gaat, heb ik altijd mijn rechtsbijstandverzekering nog om zonder grote kosten aan mijn gelijk te komen'.'' Die houding heeft nog niet geleid tot strengere selectie bij het aannemen van nieuwe polishouders, volgens Wansink. ,,Maar verzekeraars sturen wel vaker een waarschuwing naar klanten die regelmatig een claim indienen als gevolg van riskant gedrag.''

Waar verzekeringsmaatschappijen eveneens last van hebben, volgens de hoogleraar, is het feit dat veel mensen tegenwoordig een rechtsbijstandverzekering afsluiten op het moment dat ze een juridisch probleem zien aankomen. ,,Weliswaar geeft de verzekering geen rechtsbijstanddekking voor geschillen die zich in eerste drie maanden na het sluiten van de verzekering aandienen, maar als iemand voortdurend problemen heeft op zijn werk of vreest dat zijn baan het komende jaar door een reorganisatie zou kunnen verdwijnen, dan ligt een rechtsbijstandverzekering voor de hand.''

Arbeidsconflicten zijn dan ook een belangrijke oorzaak van de stijging van het aantal rechtsbijstandpolissen, zo melden diverse verzekeraars. ,,Bij ons is het aantal claims op arbeidsrechtelijk gebied vorig jaar met 40 procent gestegen ten opzichte van 2002'', meldt Olga van Son van Interpolis, dat het aantal nieuwe rechtsbijstandpolissen jaarlijks met ruim 10 procent ziet stijgen. ,,En voor dit jaar zitten we qua arbeidgerelateerde claims al op een stijging van 22 procent.'' Spectaculaire ontwikkelingen voor een verzekeringsvorm die tien jaar geleden nog nauwelijks bekend was, volgens Van Son.

Ook is er een continue stijging merkbaar van claims met betrekking tot contractbreuk, volgens Van Son: variërend van kwalitatief slecht schilderwerk tot inferieure produkten die door de leverancier niet worden teruggenomen. ,,Het is een maatschappelijk ontwikkeling: de burger stelt dingen eerder op scherp.''

Op alle overige terreinen is het aantal claims stabiel: zo'n dertien per honderd rechtsbijstandverzekeringen, volgens het Centrum voor Verzekeringsstatistiek.

Ook de terugtredende overheid en de daarmee gepaard gaande verslechtering van het sociale vangnet zijn debet aan de stijging van het aantal rechtsbijstandverzekeringen. ,,Sociale voorzieningen als WW en WAO worden kariger'', legt Roland Kroes van het Verbond van Verzekeraars uit. ,,En beslissingen over dat soort uitkeringen worden steeds vaker aangevochten. Zonder rechtsbijstandverzekering zou dat onbetaalbaar zijn.''

Daar komt bij dat, eveneens door bezuinigingen, steeds minder mensen met een gering inkomen kunnen terugvallen op gratis of gesubsidieerde rechtshulp, volgens hoogleraar Wansink. ,,Als enige oplossing rest dan zelf een verzekering af te sluiten.'' Ook wordt het, volgens Wansink, steeds lastiger om in aanmerking te komen voor bijvoorbeeld WAO na een ongeval. ,,Dat zorgt er voor dat slachtoffers verhaal halen op de veroorzakende partij.'' En zo kan hij nog een hele reeks redenen verzinnen waarom het aantal rechtsbijstandverzekeringen toeneemt. ,,De tarieven van advocaten stijgen. En wie weet heeft een televisieprogramma als De Rijdende Rechter ook wel invloed.''

Toch zijn er nog diverse veel voorkomende conflicten die niet gedekt worden door een rechtsbijstandverzekering. Fiscale en vermogensconflicten waren tot voor kort niet in de polis opgenomen. Maar in de meest uitgebreide pakketten van verzekeraars als DAS en Arag worden deze conflicten tegenwoordig wel gedekt. Ook Interpolis nam circa twee jaar geleden de mogelijkheid tot dekking van fiscale en vermogensconflicten op in de rechtsbijstandverzekering. ,,Dat is vooral ingegeven door de steeds complexere financiële producten in het moderne huishouden en geschillen rond beleggingsadviezen'', aldus Olga van Son van Interpolis.

Een echtscheiding is helemaal onverzekerbaar, al vergoeden onder meer verzekeraar DAS en Interpolis tegenwoordig wel de kosten van mediation, een redelijk nieuwe vorm van bemiddeling in geval van echtscheiding. ,,Logisch dat een scheiding bij de huidige premiestelling niet verzekerbaar is'', vindt Kroes van het Verbond van Verzekeraars. ,,Ten eerste komt een scheiding zo vaak voor dat het product nooit geld oplevert. Ten tweede geldt een rechtsbijstandverzekering voor een gezin, terwijl er bij een scheiding een conflict optreedt bínnen dat gezin en er dus twee juristen nodig zijn. Bovendien zou het vreemd zijn om op je huwelijksdag ook meteen een scheidingsverzekering te nemen. Dat zou een beetje een motie van wantrouwen zijn.''