Bonden zien kabinet klein beetje bewegen

Kabinet en sociale partners maken zich op voor een nieuwe poging een akkoord te bereiken. Maar de kloof blijft groot, ook na de voorbereidende massage van verkenner Van der Knaap.

Gróte stappen zijn niet te verwachten, als het kabinet volgende week weer aan tafel gaat met werkgevers en vakbonden. Dat temperende geluid klinkt in Den Haag, waar staatssecretaris Van der Knaap (Defensie) gisteren als `verkenner' de laatste voorbereidingen trof voor nieuwe onderhandelingen met de sociale partners.

De vakbonden ruiken hun kans: het kabinet wil dus bewegen. Alles kan op tafel komen waar kabinet, werkgevers en vakbonden het niet over eens zijn: VUT- en prepensioen, de levensloopregeling, maar ook WAO en WW. CNV-voorzitter Terpstra verklaarde zich alvast bereid tot concessies, FNV-voorzitter De Waal wil zo snel mogelijk onderhandelen - waar ook, met wie ook, in het geheim of openbaar, als het kabinet maar echt beweegt. Die opstelling is door werkgeversorganisatie VNO-NWC en in het kabinet weer omarmd als een kentering. SER-Kroonlid Linschoten voorspelde gisteravond bij Barend & Van Dorp zelfs dat bonden en kabinet het dit weekeinde nog met elkaar eens zullen worden. Terpstra zei daar een basis te zien om weer met het kabinet te gaan praten.

Drie weken na de massademonstratie op het Amsterdamse Museumplein verlangen de voormannen weer met z'n allen naar de onderhandelingstafel. Het werd niet eens zwaar opgevat dat de FNV gisteren niet opnieuw wilde praten met ex-CNV'er Van der Knaap. De FNV heeft gewoon haast. Volgende week begint de Tweede Kamer immers met de behandeling van het wetsvoorstel over prepensioen en levensloop.

Het kabinet heeft ook haast. Vooral bij het CDA wordt het perspectief gevreesd van maanden van actie en conflict, nu de tijd begint te dringen voor de CAO-onderhandeling voor 2005. De vakbonden kunnen dan proberen de hervormingen van het kabinet per sector en bedrijf te 'repareren'. ,,Hoe eerder een akkoord, hoe mooier'', zei een medewerker van Balkenende deze week.

De verhoudingen tussen met name minister De Geus (Sociale Zaken) en de vakbondsleiders is verstoord, sinds de `halsstarrige' minister hen in mei bij onderhandelingen over de WAO ,,ver over de irritatiegrens'' trok. Van der Knaap was daarom voor zijn opdrachtgever De Geus méér dan een verkenner. Vorige week was hij volgens betrokkenen vooral bezig met het in kaart brengen van de pijn. ,,Psychotherapie'', zei Terpstra deze week.

Dit weekeinde rapporteert Van der Knaap aan De Geus en het kabinet over de volgende fase: de agenda voor verdere onderhandelingen. Op dit gebied zijn nog veel hobbels. Zo lijkt er om te beginnen binnen het kabinet nog geen overeenstemming te zijn over de ruimte die er is. Volgens medewerkers zouden met name De Geus (CDA) en Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) minder voelen voor concessies dat hun kopmannen, Balkenende en Zalm. Zalm suggereerde al dat over zaken als een spaar-VUT, deeltijdpensioen en een voorziening voor werknemers met slijtende beroepen valt te praten. Maar de hoofdlijnen, waarmee de Kamer al heeft ingestemd, moeten overeind blijven: meer mensen moeten langer doorwerken, sociale zekerheid moet soberder en het aantal collectieve regelingen minder.

Dat betekent: smalle marges om grote kloven te dichten. Onderhandelingen met de bonden over behoud van een – korter – prepensioen strandden dit voorjaar vooral omdat het kabinet eraan vasthield dat werknemers vrij moeten zijn om uit zo'n regeling te stappen. Het opgeven van de verplichte collectieve regelingen was voor de vakbeweging onaanvaardbaar. De regelingen zouden onbetaalbaar worden door het verlies aan solidariteit (en daarmee de positie van de vakbeweging verzwakken, aldus hun critici).

Inmiddels heeft het kabinet de plannen om langer doorwerken te bevorderen wel afgezwakt. Zo wilde het vorig jaar de subsidiëring van VUT en prepensioen nog binnen een jaar voor iedereen afschaffen. Inmiddels behoudt iedereen die in 2006 ouder is dan 55 de mogelijkheid gesubsidieerd vervroegd met pensioen te gaan. Ook is een versobering van het gewone ouderdomspensioen geschrapt, met als effect dat eerder stoppen makkelijker kan. Daarnaast mag de nieuwe levensloopregeling nu volledig worden ingezet voor het vroegpensioen (ruim twee jaar tegen zeventig procent van het loon).

Alle aanpassingen ten spijt, is er nog steeds ruzie over het collectieve karakter van de nieuwe levensloopregeling, waar het vakbonden om ging. Bovendien meent de vakbeweging dat alleen de hogere inkomens van de levensloopregeling kunnen profiteren. Collectieve afspraken over bijdragen van werkgevers kunnen lagere inkomens helpen.

De sociale partners verwachten niet dat het kabinet de weg van individuele verlofregelingen helemaal verlaat. Maar tussen helemaal collectief en helemaal individueel zit onderhandelingsruimte, suggereerde SER-voorzitter Wijffels al. Een explosieve vraag is dan of het kabinet bereid is de CAO's waarin dergelijke zaken worden afgesproken, algemeen verbindend te verklaren (te AVV'en). Nu is niet-AVV'en de strafmaatregel van het kabinet wanneer sociale partners in CAO's loonsverhoging afspreken.

Andere punten kunnen als wisselgeld dienen. Zo kan het kabinetsplan geschrapt worden dat een ontslagen werknemer die een vergoeding krijgt daar maximaal een jaar van moet leven voordat hij recht krijgt op WW. De werkgevers en de bonden willen van deze anticumulatie-regeling af. Bij de WAO gaat het om de vraag of mensen die geheel arbeidsongeschikt zijn maar wel herstelkansen hebben, buiten de regeling voor arbeidsongeschikten vallen, zoals het kabinet wil, of daarbinnen, zoals de SER adviseerde. Voor het kabinet staat veel op het spel: te weinig toegeven betekent aanhoudende sociale conflicten, stijgende loonkosten en dus een rem op economische groei. Te veel toegeven betekent: geen hervormingskabinet meer zijn.