Nieuwe schoenen op de rug gezet

Geert van Kesteren, fotojournalist van het jaar 1999, heeft gedaan wat weinigen nu nog durven. Hij reisde in 2003 en 2004 door Irak, als `embedded reporter'. Een aantal van zijn verontrustende opnamen werd gepubliceerd in het magazine M van deze krant (maart 2004). En nu ligt er een dik fotoboek, in een Nederlands/Arabische én een Engels/Arabische editie, met 260 goed gereproduceerde kleurenopnamen en ooggetuigeachtige notities van Van Kesteren zelf.

De titel van, Why Mister, Why?, kon bij de opmars naar Bagdad nog als een neutrale vraag worden opgevat, nu heeft zo'n zin de lading van een wanhoopskreet. Menig weldenkend mens zal bij de Amerikaanse invasie de Irakezen een humaner regime hebben toegewenst. De circa driehonderdduizend dodelijke slachtoffers van het regime van Saddam Hussein, zijn bijna een abstractie in een land als Nederland. Van Kesterens foto's helpen dat cijfer te concretiseren, met opnamen van blootgelegde massagraven. Botresten in gebundelde witte lakens, rij aan rij, in een grote, maar te krappe zaal. Een detail bij het lijk, zoals een pakje sigaretten of een identiteitskaart, ontgoochelt de nabestaanden. Het zijn momenten van `weten' en van uitzinnig verdriet, die Van Kesteren indrukwekkend heeft vastgelegd.

Op vele tientallen andere opnamen lijkt de oude terreur vervangen door de nieuwe `terreur' van de `bevrijders'. Onder de oksels en over de schouders van Amerikaanse soldaten zag de fotograaf hoe soms bij vergissing boerderijen werden binnengevallen, hoe bruut arrestaties zich voltrokken, hoe woedend of gelaten omstanders reageerden, hoe kinderen wegkropen. Belagers en belaagden zijn in de greep van doodsangst, in seconden van paniek die vaak snapshotachtig bibberen, genomen met een lens als ware het een geweerloop.

En dan is er het leven van alledag: volle markten en straten, kinderen op school, wachten bij het benzinestation, uitrustende Amerikaanse soldaten, en optochten, zoals die van shi'ieten die zichzelf verwonden en het asfalt donkerrood kleuren. Vooral die laatste opname deed me denken aan wat een Amerikaanse, de vrouw van een zwaargewonde Irak-veteraan, in een tv-documentaire zei over de relatie VS en Irak: ,,We begrijpen elkaar niet, en zullen elkaar nooit begrijpen''.

Met Why Mister, Why? klaagt Van Kesteren bovenal het machtsvertoon van de Amerikanen aan. Tot de tanden toe bewapende Tarzans, die schreeuwen, intimideren en hun schoenen zetten op de rug van een `slachtoffer'. Hoe schuldig of onschuldig dat `slachtoffer' is, komen we niet te weten, want feitelijke bijschriften ontbreken. Misschien heeft de man die zijn gezicht met zijn handen beschermt, zojuist een mortiergranaat op een Amerikaanse legertent afgevuurd. En wie weet hoeveel aankomende politieagenten die vier mannen hebben opgeblazen die nu als opgerolde tapijten op de grond zijn gesmeten?

Je weet niet precies waar je naar kijkt. Dat de Amerikanen zich achterdochtig, bot en dominant manifesteren is, met zoveel terreuraanslagen per dag, een manier van overleven geworden. Dat men zich daarmee gehaat heeft gemaakt is een ramp, temeer omdat er genoeg Irakezen zijn die zoveel verwachtingen koesteren inzake veiligheid, elektriciteit, werk, inkomen. Why Mister, Why? geeft het beeld van een land dat wegzinkt in een reddeloze situatie.

Geert van Kesteren: Why Mister, Why? Artimo A-Z, 544 blz. €24,95