Gemeenten moeten meer, maar mogen minder (Gerectificeerd)

Gemeenten vinden dat het rijk hun bevoegdheden te sterk inperkt. Tegelijkertijd krijgen ze er taken bij – zonder budget. Maar minister Remkes gaat door met centraliseren.

Wethouders, burgemeesters en gemeenteambtenaren belegden vandaag een protestvergadering op het Haagse Malieveld tegen het kabinetsbeleid. Want het kabinet-Balkenende heeft volgens de Haagse burgemeester Deetman, tevens voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), grenzen overschreden.

Volgens CDA-prominent Deetman slaat minister Remkes (Binnenlandse Zaken, VVD) door in het centraliseren van taken en bevoegdheden die bij het lokaal bestuur horen. Terwijl tegelijkertijd taken worden overgedragen zonder het bijbehorende geld om ze uit te voeren. Sterker: er komt nog een bezuiniging van 475 miljoen euro bovenop, via een korting op het gemeentefonds.

Een aantal gemeenten staat het water aan de lippen, verzuchten wethouders. Ze moeten noodgedwongen personeel ontslaan en snijden in de voorzieningen voor de burger. ,,Dit kabinet is, als het op gemeenten aankomt, horende doof en ziende blind', zei Deetman vanochtend. De autonomie van het lokaal bestuur wordt volgens de VNG-voorzitter sluipenderwijs verdrongen door het concept van de centralistische staat. ,,Ziet Remkes dan niet dat Nederland echt niet vanuit Den Haag alleen te besturen valt?'

In de jaren negentig was het beleid er juist op gericht de lokale autonomie te versterken. Stadsprovincies in de grote stedelijke gebieden moesten sterke, krachtige bestuursorganen worden met grote bestuurlijke en financiële autonomie. Maar die stadsprovincies mislukten. Het doek viel definitief in 1998 na een motie van het toenmalig Tweede-Kamerlid Remkes. Nu zet Remkes als minister in op centralisatie. Hij schrijft in de toelichting op zijn begroting voor volgend jaar dat het kabinet meer dan in voorafgaande jaren ,,direct de verantwoordelijkheid [zal] nemen voor het tot stand brengen van de samenwerking en het bereiken van de gewenste resultaten'.

Dit beleid van centralisering is het belangrijkste punt van wrijving tussen kabinet en VNG. Gemeenten hebben het gevoel dat ze rijksbeleid `door hun strot' geduwd krijgen: de gekozen burgemeester, gedeeltelijke afschaffing van lokale belastingheffing en centralisering van het politiebestel.

Wat Deetman betreft vertoont Remkes ,,regentesk gedrag'. ,,De houding is: alles wat op centraal niveau geregeld kan worden, is per definitie goed', zei de VNG-voorzitter vorige maand in een vraaggesprek met deze krant.

Remkes pareert die kritiek in zijn begroting. ,,Burgers hebben geen boodschap aan de vraag welk deel van de overheid het probleem precies aanpakt, als het maar gebeurt.' En daar wil Remkes voor zorgen. ,,Niet in de zin van overnemen, maar in de zin van aansporen, bijspringen en ingrijpen.'

De relatie tussen het lokaal bestuur en het kabinet is het afgelopen half jaar tot een dieptepunt gedaald. Na de publieke verwijten van Deetman sloeg Remkes deze maand terug in het VNG-blad Binnenlands Bestuur. Hij typeerde de manifestatie op het Malieveld van vandaag als een poging om onderlinge tegenstellingen binnen de VNG te maskeren. Remkes signaleerde dat de vier grote steden, Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag, hun eigen overleg hebben, de middelgrote steden zijn verenigd in de G26 en dan zijn er nog overlegplatforms voor de overige gemeenten. Remkes weet inmiddels niet meer wie hij voor overleg op het ministerie moet uitnodigen. ,,Telkens komen er ook weer clubs bij. Lastig, want ik weet niet meer of ik met de goede mensen aan tafel zit.'

Remkes heeft formeel de wet aan zijn zijde als hij verregaand wil centraliseren. Want voor de politiek-bestuurlijke vormgeving van de gemeente is de nationale wetgever verantwoordelijk, constateerde bestuurskundige F. Fleurke van de Vrije Universiteit Amsterdam in een voor de VNG geschreven rapport over de bestuurlijke verhouding tussen rijk en gemeente. Het rijk mag zelfs rechtstreeks interveniëren in het lokale begrotingsbeleid om te voorkomen dat Nederland de Europese grens van het EMU-tekort overschrijdt. Het móet zelfs, want een EU-lidstaat heeft de plicht ervoor te zorgen dat lokale bestuursorganen Europese regelgeving naleven.

Centralisatie heeft de komende jaren naar verwachting vooral plaats op het gebied van veiligheid en ruimtelijke ordening. Het politiebestel wacht een ingrijpende reorganisatie met centrale aansturing als uitgangspunt. Hetzelfde geldt voor het lokale rampenbeleid. Ook streeft Binnenlandse Zaken ernaar het toezicht op de brandweer de komende jaren meer onder verantwoordelijkheid van het rijk te brengen.

Elders zal die centralisering zich beperken tot scherper toezicht. Rijk en provincie krijgen ruimere bevoegdheden bij het vaststellen van bestemmingsplannen. De miljarden euro's die omgaan in het grotestedenbeleid zullen met minder administratieve rompslomp worden verstrekt, maar de verantwoording achteraf over de besteding ervan wordt geïntensiveerd. Hetzelfde geldt voor de besteding van Europese subsidies. Ook op het gebied van onderwijs moet uitvoerig gerapporteerd worden over het beleid om voortijdig schoolverlaten te voorkomen.

Het lokaal bestuur krijgt mogelijk in 2006 gekozen burgemeesters. Maar het is de vraag of er straks op lokaal niveau nog wel iets te kiezen valt, waarschuwde Deetman vorige maand.

Fleurke voegt daar in zijn rapport nog een waarschuwing aan toe. De toenemende verantwoordingsplicht die het rijk het lokaal bestuur oplegt kan leiden tot meer administratieve lasten en bureaucratie, die het kabinet juist zegt te willen verminderen. Het rijk wil de beleidsprestaties van het lokale bestuur beïnvloeden, aldus Fleurke. Dat is een vorm van bedilzucht, ,,een vorm van willen meebesturen die niet strookt met de onafhankelijke positie van het lokaal bestuur in de gedecentraliseerde eenheidsstaat.'

Rectificatie

Binnenlands Bestuur

In het artikel Gemeenten moeten meer, maar mogen minder (22 oktober, pagina 2) is sprake van het VNG-blad Binnenlands Bestuur. Dit weekblad opereert journalistiek zelfstandig en heeft geen banden met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten of overheidsorganisaties.