Mode waart als een geest door de tijd

In Antwerpen is een modekermis neergestreken. Het marionettentheater wordt bevolkt door poppen in couture, een schimmenspel toont onmogelijke silhouetten en de vrouw met baard is ingeruild voor een geestesverschijning van een jurk. Voor de tentoonstelling Malign Muses: When fashion turns back bedacht curator Judith Clark acht, op de 19e eeuw geïnspireerde kermisattracties die als ruimtelijke metaforen verbanden leggen tussen de kleding van nu en vroeger. De nostalgische sfeer wordt aangedikt door mode-illustrator Ruben Toledo, wiens cartooneske schetsen overal opduiken.

Clark presenteert de kleding – zo'n tachtig outfits – in installaties. Hoe thema's zich eindeloos herhalen in de mode is prachtig te zien in een raderwerk van drie gigantische draaiende tandwielen. Op elk wiel staan zes mannequins. Op het moment dat de raderen in elkaar grijpen komen drie kostuums met hetzelfde uitgangspunt even naast elkaar te staan. Zo zie je thema's als futurisme en Schotse ruiten plotseling naast elkaar in kleding uit drie periodes.

Volgens Clark kan mode niet vooruit blikken. Altijd weer duiken er referenties op uit het verleden. Aan de hand van schitterende maar soms ook raadselachtige ensceneringen wil ze duidelijk maken dat er niets nieuw is in de mode. Clark is daarbij geïnspireerd door de filosoof Walter Benjamin. Maar ook zonder het hoofd te breken over haar theorieën weten de meeste bezoekers wel dat er weinig gloednieuws te ontdekken valt in de hedendaagse mode. Modeontwerpers zijn nu eenmaal archiefpluizers, die zonder letterlijke kopieën te produceren constant de geschiedenis recyclen en herhalen. Dat is waarschijnlijk ook de betekenis van het woordje malign (kwaadaardige) in de titel van de expositie. De muze lijkt wat nieuws te brengen, maar het is allemaal al eerder gedaan.

De herhaling van het verleden wordt overtuigend getoond in de optische illusie Pepper's ghost, een negentiende-eeuwse vinding die de theaterwereld destijds gebruikte om het publiek de stuipen op het lijf te jagen. In een spiegelende glasplaat zweeft een hooggesloten Victoriaanse japon over een doopjurkje – of is het andersom? De verdubbeling demonstreert hoe mode als een geest door de tijd waart. De kuise jurk is een hedendaags ontwerp van de Belgische Veronique Branquino en doet denken aan het eeuw-oude doopjurkje.

In een grote vitrine met een blinde muur gebruikt Clark vergrootglazen om te tonen hoe inwisselbaar kledingdetails uit het heden en verleden zijn. Van een met ruches versierd lijfje van een recente jurk van Bruno Pieters zou je zweren dat dit ontwerp uit dezelfde periode stamt als de gedecoreerde bruidsjurk ernaast uit 1900.

In een marionettentheater is te zien hoe vaak het kleurige ruitvormige harlekijn-dessin werd herhaald. Elsa Schiaparelli verwerkte het in 1951 feestelijk in een zijden jasje, Christian Lacroix ontwierp de ruit in glitterversie in 1987 en Dries van Noten liet het patroon in een comfortabele trui breien.

Hoogtepunt van de opstelling in het ModeMuseum zijn de drie tandwielen met altijd draaiende mannequins. Maar als de wielen uiteenwijken lossen de thema's op en blijft er van de kleding weinig hangen. Clark reduceert mode tot middel om een kunstwerk te creëren.

Je hoeft de theorieën van de Britse curator niet per se te kennen om je te vermaken in Antwerpen. Wat blijft is de fantastische enscenering. Maar zonder een toevallig passerende gids had ik nooit begrepen dat een curieuze opstelling van zes meter hoge ladders waarop een serie gebloemde outfits staan, een soort stamboom van de mode moet verbeelden.

Tentoonstelling: Malign Muses: When fashion turns back, t/m 30/1/2005 in: ModeMuseum Antwerpen. Nationalestraat 28, Antwerpen. Open di-zo, 10-18 u. Inl. 00-32-3-4702770; www.momu.be