Het drama-Berlaymont is voorbij

Met jaren vertraging is de renovatie van het Berlaymontgebouw in Brussel, zetel van de Europese Commissie, klaar. Jarenlang fungeerde het gebouw als een metafoor voor de EU zelf.

De kosten liepen op, de vertragingen liepen op, de boetes liepen op, de rechtzaken liepen op, de irritaties liepen op, de spot liep op. Maar nu, dertien jaar nadat de kantoorkolos werd gesloten, is het deze week dan eindelijk zover: de heropening van het zoveel, vooral hilarisch, besproken Berlaymontgebouw in Brussel. Paleis dan wel bunker van de Europese Commissie plus nog ruim 2.200 ambtenaren. Talloze malen is de oplevering uitgesteld. Al die jaren stond het onttakelde gebouw bestuurlijk onvermogen uit te stralen. Berlaymont heette inmiddels Berlaymonster.

Verwonderlijk zou het eigenlijk niet moeten zijn. Weinig gebouwen zijn van het begin af aan zo symbolisch geweest voor de instelling die het huisvest als het Berlaymont. Toen het 18 etages hoge zeestervormige gebouw met zijn vier asymmetrische armen tussen 1963 en 1967 werd gebouwd op de plaats waar de prestigieuze meisjesschool van de kloosterlingen van de Augustijnenorde `Les dames du Berlaymont' had gestaan, zagen velen het al als voorbeeld van de megalomanie van wat toen nog de Europese Gemeenschap heette. Het 240.000 vierkante meter aan kantoorruimte metende blok zette letterlijk alle omringende gebouwen in de schaduw. Dat het in 1991 gesloten moest worden vanwege de grote hoeveelheden asbest, kon dienen als metafoor voor de stand van zaken binnen het Verenigd Europa op dat moment. Eurosclerose, luidde alom de diagnose. Europa was dringend toe aan herbezinning. De gang van zaken vervolgens rond de renovatie met alle tegenstrijdige belangen bij de deelnemende partijen leek eveneens veel op de Europese Unie zelf. En nu het gebouw dan gereed is en vanaf 1 november in een ultramoderne setting de nieuwe Europese Commissie kan huisvesten, is de vergelijking met de nieuwe bewoners al weer snel gemaakt. Want brandt aanstaand commissievoorzitter José Manuel Barroso ook niet van ambitie om een nieuwe, flitsende start te maken?

Het verhaal over de renovatie van het Berlaymont is het verhaal zoals dat voor zoveel grote bouwprojecten opgaat. Het kostte alleen al vier jaar om een onderneming te vinden die het asbest zou gaan verwijderen. De kosten zouden uiteindelijk vier keer zo hoog worden als aanvankelijk was afgesproken. Ingewikkelde financiële en boekhoudkundige constructies leidden na verloop van tijd tot een dermate ondoorzichtig geheel dat iedereen het spoor bijster was. De enige constante in het geheel was dat de oplevering keer op keer werd uitgesteld.

Toen in 1990 duidelijk was geworden dat het gebouw van onder tot boven gerenoveerd diende te worden richtte de Belgische regering voor dit doel de NV Berlaymont 2000 op. Het idee achter het jaartal was dat de renovatie midden 1998 voltooid zou zijn. Daarna werd het begin 2000, voorjaar 2002, eind 2003 en uiteindelijk dus najaar 2004. Met als enige troost voor de Europese Commissie dat er nu eens een keer geen Europees geld doorheen gejaagd is maar voornamelijk geld van de Belgische belastingbetaler.

In 2001 en 2002 publiceerden twee Belgische senatoren een zwartboek over het drama. Hun conclusie was dat de Belgische regering in 1990 met de oprichting van de NV Berlaymont 2000 voor een ,,rampzalige constructie'' had gekozen. De in geldnood verkerende regering wilde de renovatiekosten buiten de boeken houden. Vandaar de keuze voor een NV waar behalve de Belgische rijksgebouwendienst ook nog particuliere banken participeerden. Dezelfde banken traden later op als kredietverstrekker voor de NV en hadden zodoende geen enkel belang meer bij een snelle oplevering van het gebouw.

Maar er zou nog veel meer mis gaan: verkeerde aanbestedingen, onduidelijkheid over de inrichting plus diverse rechtszaken die weer leidden tot talloze schadevergoedingen. Sinds 1 januari van dit jaar is de Europese Commissie officieel eigenaar van het gebouw voor de somma van ruim 552 miljoen euro. Een bedrag dat over een periode van 27 jaar aan de Belgische staat wordt betaald. Voorwaarde bij de transactie van eind 2002 was wel dat het gebouw op 31 december 2003 zou worden opgeleverd. Omdat dit niet is gelukt betaalt de Belgische regering vanaf die datum een boete van 221.000 euro per maand; een bedrag dat volgens het contract vanaf 1 juli is verdubbeld. Bovendien moet de Belgische staat sinds 1 januari de huur (15,4 miljoen euro per jaar) ontberen.

Maar nu staat er dan ook iets dat er wezen mag. Want hoewel het Berlaymont nu wordt omringd door divers ander Europees beton en glas, blijft het het meest opvallende en markante gebouw in de omgeving van het Schumanplein. De buitenkant valt op door een ingenieus lamellensysteem dat voor optimale energievriendelijke energiehuishouding zorgt. De wc's worden doorgespoeld met regenwater dat op het dak wordt opgevangen. Binnenin zijn de modernste vergaderfaciliteiten aangebracht.

Vanaf 1 november zullen alle leden van de commissie gezamenlijk in het Berlaymont zitten. Het is een bewuste keuze van Barroso om aldus de commissie meer als een politiek geheel te kunnen laten opereren. De afgelopen jaren zaten de commissarissen in de gebouwen van hun directoraten en dus dichter bij hun eigen ambtenaren.

Een eerste vraagstuk heeft zich inmiddels al aangediend. Eind vorige maand waren in twaalf voor iedereen toegankelijke afvalbakken aan de overkant van het Berlaymontgebouw gedetailleerde interieurtekeningen te vinden van het conform de jongste inzichten zwaar beveiligde gebouw. Hoe dit heeft kunnen gebeuren? Een onderzoek is gestart. Maar de leider van de liberale fractie in het Europees Parlement, de Brit Graham Watson, had tegenover het weekblad the European Voice zijn commentaar al gereed: ,,In een tijd van verhoogde terroristische dreiging is het ongelooflijk dat blijkbaar niemand in een papierversnipperaar heeft geïnvesteerd.''