Het beeld

Televisie-essayistiek wordt in Nederland weinig beoefend, hooguit bij uitzondering door de VPRO. In politiek-culturele verkenningen van R.A.M, Tegenlicht of Het geluk van Nederland zul je niet snel zulke gewaagde gedachtesprongen, visuele associaties of licht demagogische montagetrucs aantreffen als gisteren in het eerste deel van de driedelige serie The Power of Nightmares (BBC2). Regisseur Adam Curtis ontpopt zich daarin tot een intellectuele collega van Michael Moore.

De centrale stelling van Curtis luidt dat vroeger politici dromen en idealen verkochten en veel van hen, nu daar weinig vraag meer naar is, zijn overgestapt op de handel in nachtmerries. Zowel de Arabische islamisten als de Amerikaanse neoconservatieven hebben belang bij het aanwakkeren van de angst voor terreur. Beide stromingen komen, volgens Curtis, voort uit het falen van het liberalisme.

Om zijn stelling te staven komt hij op de proppen met amusant bewijsmateriaal. In een parallelmontage vergelijkt hij de Egyptische islamist Sayyid Qutb en de Amerikaanse neoconservatieve denker Leo Strauss – en beider volgelingen, zoals Ayman al-Zawahiri en Irving Kristol. In 1949 studeerde Qutb aan een universiteit in Oklahoma en doceerde Strauss in Chicago. Beiden griezelden van het individualisme en de moderniteit in het Amerika van Truman. Qutb beschreef ontzet hoe hij dames in halfblote baljurken verstrengeld met mannenlijven zag dansen op de hit van het moment, Baby it's Cold Outside! Met prachtig archiefmateriaal illustreert Curtis die gruwel. Ook laat hij zien hoe je selectief kunt waarnemen. Een man in een wonderlijke houding, op een been balancerend, lijkt wel een bezeten dans uit te voeren. Even later betreden andere kegelaars hetzelfde kader. Het is maar wat je er in wilt zien.

Strauss, vertelt een van zijn studenten, ging altijd snel naar huis om tijdig voor de televisie te zitten, wanneer zijn favoriete westernserie Gunsmoke uitgezonden werd. De goeden droegen daarin witte hoeden en schoten altijd sneller dan de snoodaards met hun zwarte hoofddeksels. Zo moest de wereld er uit zien, en niet zo genuanceerd en relativistisch als de liberalen en nihilisten het wilden doen voorkomen.

Curtis `bewijst', soms met montages op muziek van Ennio Morricone of Arvo Pärt, nog veel meer, over het geselen van Egyptische fundamentalistische gevangenen en de moord op Sadat, of over het misleiden van de CIA door Strauss' volgelingen, die met gebruikmaking van door de CIA zelf verzonnen `zwarte propaganda' aantoonden dat al het terrorisme in de wereld in de jaren zeventig en tachtig door Moskou gecoördineerd werd. De aflevering, die Baby It's Cold Outside! heet, wordt afgesloten met Talibaan-strijders die op dat nummer lijken te dansen. Het volgende deel gaat namelijk over de anticommunistische strijd in Afghanistan van al-Zawahiri en de inmiddels door de neocoservatief William Casey omgeturnde CIA.

De Nederlandse televisie houdt er niet van als ideeën op een te abstract niveau worden gepresenteerd. Voor ideeën vindt men de kijkers namelijk te dom.