De rusteloze multimiljardair

Kirk Kerkorian (87) verkocht vorige maand voor de derde achtereenvolgende maal de vermaarde MGM-filmstudio uit Hollywood. Wie is deze teruggetrokken Amerikaanse multimiljardair? ,,Kerkorian was de laatste studiobaas die werkelijk om film gaf.'' Een portret.

Voor iemand die de beroemde MGM-filmstudio drie keer kocht en verkocht, brutaal een vijandig bod op Chrysler deed, in zijn jonge jaren bokser was en voor de Royal Air Force levensgevaarlijke vluchten uitvoerde, is Kirk Kerkorian een terughoudend, zelfs verlegen mens. Nooit spreekt hij in het openbaar, laat staan tegen de media. Als hij al aanwezig is bij de bestuursvergaderingen van een van de bedrijven waarin hij een belang heeft, geeft hij het woord liever aan iemand anders.

Ook zijn beleggingsvehikel genaamd Tracinda – vernoemd naar zijn dochters Tracy en Linda uit zijn tweede huwelijk met een gogodanseres uit Las Vegas – is weinig mededeelzaam. Telefonische verzoeken om inlichtingen worden vriendelijk doch beleefd afgewezen. Tracinda, een fonds van naar schatting 5,8 miljard dollar, heeft niet eens een website.

,,Ik ben absoluut geen kluizenaar'', zei Kerkorian in een van zijn schaarse interviews, met een krant uit Las Vegas. ,,Ik heb dertig, veertig jaar oude vriendschappen. Ik heb geen behoefte aan nieuwe mensen.''

Kerkorian, de op zes na oudste multi-miljardair van de Verenigde Staten, mag dan in Beverly Hills wonen, aan de glamour die daarbij komt kijken heeft hij geen boodschap. Denk niet dat hij in de 35 jaar dat hij eigenaar of voormalig eigenaar was van Metro Goldwyn Mayer (MGM), de studio met het bekende logo van de brullende leeuw, verwachtte dat de rode loper voor hem werd uitgerold bij premières. Toen een van zijn managers hoorde dat hij bij het uitkomen van de MGM-film A Fish Called Wanda tot twee keer toe voor een uitverkochte bioscoop in Los Angeles had gestaan, sprak deze verbijsterd: ,,Kirk, als je dat wilt kunnen we toch een privé-voorstelling voor je regelen?'' Kirk wilde daar niets van weten. Hij vond het veel mooier om met eigen ogen vast te stellen dat zijn films volle zalen trokken.

Peter Bart, hoofdredacteur van het vakblad Variety, betreurt het dat Kerkorian zich met de verkoop van de MGM studio aan Sony, die 13 september werd bekendgemaakt, terugtrekt uit Hollywood. ,,Kerkorian was de laatste studiobaas die werkelijk om film gaf'', schreef Bart, een van de weinigen die de man persoonlijk goed kennen. Bart had er misschien nog aan toe kunnen voegen dat de slanke, pezige Kerkorian oogt als een klassieke filmster wat je van bijvoorbeeld Michael Eisner van Disney niet kunt zeggen en dat Hollywood in die zin iets aan kleur verliest.

Kerkorian had MGM maanden geleden in de etalage gezet. MGM, klein vergeleken met Universal, 20th Century Fox of Paramount, is de laatste stand alone studio. Alle andere maken inmiddels deel uit van entertainmentconcerns, die hun films op vele manieren exploiteren, bijvoorbeeld via hun kabelstations. De films die MGM de laatste jaren produceerde, zoals het rolschaatsdrama Rollerball (2002), oogstten weinig succes. Sommige bereikten niet eens meer de biscoop en verschenen uitsluitend op dvd. Bart, die een boek over MGM schreef getiteld Fade Out (1990), meent dat Kerkorian altijd gefrustreerd is gebleven dat hij het hem niet lukte de eens vermaarde filmstudio tot een dominante speler te maken. Meer dan eens ontsloeg hij falende managers, en overwoog soms een strafklacht tegen hen in te dienen. Baten deed het niet, schaden waarschijnlijk wel.

Hoe komt het dan dat Sony – samen met een kabelexploitant en een groep investeerders – bereid was bijna vijf miljard dollar voor MGM te betalen? Antwoord: MGM's filmbibliotheek. Met daarin enkele tijdloze, tot in den treure distribueerbare reeksen als James Bond, de Pink Panther en Rocky. Alleen al de distributierechten van de twintig James Bond-films zouden bij elkaar één miljard dollar waard zijn. Telkens als een tv-station waar ook ter wereld besluit om Die Another Day uit te zenden of een adverteerder een fragment van Peter Sellers in zijn spotje wil stoppen, stroomt er geld in het laadje van MGM.

Kerkorian verplaatst zijn aandacht van Hollywood naar Las Vegas. Voor de zomer nam MGM Mirage, een casino- en hotelonderneming die is afgeplitst van de MGM filmstudio, maar ook door Kerkorian wordt bestuurd, concurrent Mandalay Bay over voor 7,9 miljard dollar. ,,Kerkorian is een van de belangrijkste krachten geweest bij de explosieve groei van Las Vegas'', zegt Dave Schwartz, verbonden aan de Universiteit van Las Vegas en een expert op het gebied van het lokale gokwezen. Al in 1969 liet Kerkorian er het eerste megaresort bouwen, het International Hotel, waar hij behalve goktafels en fruitautomaten, ook concertpodia exploiteerde. Dat was betrekkelijk nieuw voor die tijd. Hij haalde Elvis Presley naar de gokstad, die er ruim achthonderd keer optrad tot zijn dood in 1977.

Kerkorians MGM Grand kende twee incarnaties. De eerste deed hij over aan Bally's, de tweede, en nog altijd bestaande, behoort tot de grootste hotels ter wereld, met vijfduizend kamers, acht restaurants, en een monorail om gasten te transporteren. ,,Het is geen gok van Kerkorian om zijn belangen in Vegas te concentreren'', zegt Schwartz. ,,Het is een slimme belegging. Keer op keer heeft hij de afgelopen decennia gelijk gekregen.''

Kerkorian, die op zijn veertiende van school af ging, begon in de luchtvaart, niet in de laatste plaats omdat hij gek was op vliegen. Hij werkte zich omhoog van handelaar in oude vliegtuigen tot eigenaar van luchtvaartmaatschappijen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog meldde hij zich in Canada aan bij de Royal Air Force om bommenwerpers naar Schotland over te vliegen – een tocht die een op de vier piloten overleefde, volgens Dial Torgerson in Kirk Kerkorian, An American Success Story (1974), de enige Kerkorian-biografie.

Na de oorlog kocht hij van twaalfduizend dollar spaargeld, plus vijf mille van zijn zus, een oud DC-3 transportvliegtuig van het leger in Hawaii, dat hij eigenhandig naar het vasteland vloog, opknapte en ombouwde tot een passagiersvliegtuig, dat hij voor 60.000 dollar doorverkocht. Vervolgens kocht hij twee gecrashte Lockheed Constellations en bouwde ze om tot één heel vliegtuig voor in totaal 480.000 dollar. Eerst leaste hij het toestel aan een maatschappij voor 350.000 per jaar, om het ten slotte voor 600.000 dollar van de hand te doen. In zijn vrije tijd vloog hij stelletjes in een opgeknapte B-26 naar Las Vegas voor hun huwelijksplechtigheid.

,,Ik probeer nooit het onderste uit de kan te halen'', zei Kerkorian eens, gevraagd naar zijn handelsmethode. ,,Dan ga je in de fout. Als ik denk dat ik een goede prijs kan krijgen, ga ik tot actie over.''

Als managementopleidingen iets van Kerkorians strategie kunnen leren, dan is het misschien zijn adagium always keep the backdoor open. Bij elke onderhandeling moet er een uitweg zijn, zodat je als het misgaat, niet alleen met de ellende zit opgezadeld. Als Kerkorian iets koopt of verkoopt – vliegtuigen, casino's, filmstudio's – dan zorgt hij er altijd voor dat hij de deal geheel of gedeeltelijk terug kan draaien, mochten de omstandigheden daartoe nopen. Degenen die aan de andere kant van de onderhandelingstafel zitten vrezen hem als taaie onderhandelaar. Een van hen klaagde ooit dat Kerkorian ,,een contract beschouwt als de aanzet tot onderhandeling'', in plaats van de afsluiting ervan.

Niet overal wordt Kerkorian warm ontvangen. MGM, waarin hij in 1969 aandelen begon te kopen, toonde zelfs regelrechte aversie. De filmstudio was bang dat de oud-amateurbokser met zijn pokerface – bijnaam Rifle Right Kerkorian, wegens zijn razendsnelle rechtse – zich met alles zou bemoeien. Toch kreeg hij in 1974 een meerderheidsbelang in handen. Twee mislukte overnamepogingen van Columbia en Fox volgden. Keer op keer werd Kerkorian door veronruste ondernemingen verzocht zijn belegging terug te draaien, waartoe hij best bereid was, mits de `oprotpremie' hem aansprak – een klassiek geval van greenmail.

In 1986 verkocht Kerkorian MGM aan Ted Turner, de oprichter van CNN, om de studio een jaar later terug te kopen. In de jaren negentig gebeurde hetzelfde met Giancarlo Paretti van Pathé. Hoeveel Kerkorian precies aan het gepingpong heeft opgestreken is lastig te berekenen (zie kader), maar de winst moet honderden miljoenen dollars belopen.

Een stunt haalde Kerkorian met Chrysler uit. Overtuigd van de toekomst van de automaker uit Detroit begon hij aandelen te verwerven en lanceerde hij samen met de 71-jarige Lee Iocacca, de ex-topman van Chrysler, een vijandige overnamepoging. Het bejaarde tweetal werd uitgelachen. De New-Yorkse bankier Felix Rohatyn noemde hun overnamepoging ,,volstrekt destructief''. Anderen zagen het als bewijs voor de stelling dat Kerkorian, net zoals de beruchte Carl Icahn, een cynische roofbelegger is, die geen belangstelling heeft voor de mensen en het bedrijf, maar alleen voor financieel gewin. De overnamepoging liep op niets uit, maar inmiddels had Kerkorian zoveel aandelen in zijn bezit gekregen, tegen zo'n gunstige prijs, dat hij drie jaar later in één dag 660 miljoen dollar koerswinst behaalde. Dat was de dag dat Chrysler zijn fusie met Daimler Benz bekendmaakte. Maar de koers daalde daarna juist weer, toen bleek dat de Duitsers van plan waren Chrysler te behandelen als een subdivisie. Kerkorian diende een schadeclaim in van twee miljard dollar omdat hij meende door Jürgen Schrempp te zijn voorgelogen. De rechtzaak kwam eerder dit jaar voor, de rechter moet nog uitspraak doen.

Hoewel hij tegen de negentig loopt, is Kerkorian nog altijd rusteloos en raakt hij naar eigen zeggen ,,snel uitgekeken op dingen''. Zijn eerste huwelijk duurde tien jaar, het tweede 29 jaar, het derde, met het tennissterretje Lisa Bonder – 47 jaar jonger dan hij – 28 dagen. De scheiding, in 1999, liep uit op een drama. Bonder eiste 320.000 dollar alimentatie voor haar dochter (waarvan 438 dollar voor de verzorging van haar konijn), maar die dochter bleek helemaal niet van hem te zijn.

Kerkorians filantropie komt vrijwel uitsluitend Armenië ten goede, het land waar vandaan zijn ouders begin vorige eeuw emigreerden om zich te vestigen in Los Angeles. Na de aardbeving van 1988 in Yerevan liet Kerkorian vliegtuigladingen met hulpgoederen overvliegen. In 2000 schonk hij 170 miljoen dollar aan het land, om de infrastructuur te repareren, en hielp zo twintigduizend mensen aan het werk, terwijl hij niets terugverwachtte, zelfs niet dat een straat of gebouw naar hem werd vernoemd. ,,Hij wordt op handen gedragen door de Armeniërs'', zegt Harut Sassounian, beheerder van Lincy, Kerkorians liefdadigheidsstichting, telefonisch vanuit Los Angeles. ,,Hij is 's werelds beroemdste Armeniër.''

En nu? Zal Kerkorian MGM opnieuw terugkopen? Volgens Peter Bart van Variety is dat geenszins uitgesloten. ,,Hij heeft het geld, hij heeft de energie en hij heeft nog steeds die eigenschap die hem uniek maakt: hij is dol op films. He'll be back.''