De gekozen burgemeester: een feest of een kater?

De gekozen burgemeester zal zijn verkiezingsbeloften willen inlossen. Dat wordt heel lastig wanneer hij tevens de raad en het college voorzit, meent L.J. Verhulst.

De leden van de PvdA hebben in meerderheid aangegeven geen voorstander te zijn van een gekozen burgemeester. Ik geef ze gelijk. De ideeën van Thom de Graaff lijken leuk: de kiezer bepaalt en heeft tenslotte altijd gelijk. Maar als we afstappen van de benoemde burgemeester, kunnen we dit instituut net zo goed opheffen. Dat scheelt nog een hoop geld ook. Het burgemeesterschap is een eerbiedwaardige functie. De burgervader – of moeder staat boven de partijen en schenkt zijn of haar aandacht volledig aan het wel en wee van de mensen in de gemeente. Van de contacten met Den Haag of de provincie tot de opening van de plaatselijke aquariumtentoonstelling.

De burgemeester is ook de voorzitter van de gemeenteraad waaraan, vreemd genoeg, een deel van het gezag ontleend wordt. De voorzitter is in veler ogen tenslotte de baas. En de burgemeester heeft een taak in het bewaren van de openbare orde en veiligheid. Daarvoor is er de relatie met de politie en de brandweer. Ook zit de burgemeester het college van B en W voor en heeft hij een verantwoordelijkheid voor het reilen en zeilen van de gemeentelijke organisatie. Een overzichtelijk geheel, zo lijkt het. En de democratie is gewaarborgd, doordat het de gemeenteraad is die de burgemeester uiteindelijk aanstelt.

Dit instituut moet maar eens opgeschud worden, vindt minister Thom de Graaff (D66). Het klinkt toch heel logisch om de burgemeestersfunctie verkiesbaar te maken? Benoemen is ouderwets en riekt naar achterkamertjes. Toch ben ik er niet voor. De burgemeester moet een onafhankelijke, onpartijdige rol hebben om de besluitvorming in college en raad goed te laten plaatsvinden. Daar ligt het politieke primaat, daar zitten de gekozenen. Een burgemeester moet in een ingewikkelde bestuurlijke omgeving effectief voor de gemeente kunnen opereren en kan dan geen belangenbehartiger zijn voor welke specifieke groep ook. En ook het belangrijkste maatschappelijke thema van de laatste jaren, de veiligheid, is juist bij een benoemde burgemeester in goede handen.

Mijn angst voor de gekozen burgemeester zit niet in het feit dat populisten gekozen kunnen worden. Dat beslist inderdaad de kiezer en ook vermeende populisten zouden zich kunnen ontpoppen tot uitstekende bestuurders. En als ze het niet goed doen, is het snel met ze afgelopen; daar zijn vele voorbeelden van.

Maar kijk eens naar de taken van de gekozen burgemeester. Hij of zij krijgt niets met de politie te maken, dat wordt terecht nationaal georganiseerd. De gekozen burgemeester zal zijn of haar verkiezingsbeloften waar willen maken en die willen uitvoeren met een eigen collegeprogramma. Als je de kiezer een nieuwe rondweg beloofd hebt of een schouwburg, dan is het wel lastig om met die belangen de raad en het college voor te zitten. Je bent per slot van rekening niet meer onafhankelijk, je hebt het politieke primaat van de raad aangetast.

Dan zijn er nog de wethouders. Zij worden óf knecht van de gekozen burgemeester óf zij ontpoppen zich juist als tegenstrevers, die meestal als aanvoerders van de politieke partijen gaan vechten voor hun verkiezingsbeloften.

Het voorlopig resultaat: de burgemeester heeft geen rol meer in de veiligheid, is niet meer onafhankelijk en de verschillende politieke belangen zullen niet bijdragen aan vlotte besluitvorming en uitvoering.

En hoe is geregeld dat de raad een burgemeester kan wegsturen? En als het zover komt, hoe komt er vervolgens weer een nieuwe? En wat doen we in 2006 met 500 mensen met een baaierd aan bestuurlijke ervaring die aan de dijk gezet worden, die hun aankomend ontslag uit de krant moesten vernemen? De inwoners begrijpen er niets van.

Die gekozen burgemeester wordt gewoon een wethouder, dat mag duidelijk zijn. Daar hebben we er genoeg van. De winnende politieke partijen kunnen na verkiezingen uitstekend een college vormen van hun wethouderskandidaten en een collegeprogramma smeden en dat gaan uitvoeren. Een van de wethouders, bijvoorbeeld die van de grootste partij, krijgt de rol die de huidige burgemeester nu heeft. Men kan zelfs besluiten het te rouleren. Als de wethouder het niet goed doet, stuurt de raad hem of haar gewoon weg en levert de politieke partij een ander.

Wat doet De Graaff moeilijk, we zitten niet te wachten op een gekozen burgemeester.

Mr. L.J. Verhulst is CDA-wethouder in Utrecht.