Boekhouders aan de macht?

Naar verwachting krijgt Nederland vandaag absolutie van de financiële kerkvaders in Brussel. Voorlopig krijgt ons land geen boete van de Europese Commissie. Vooralsnog toont deze autoriteit zich tevreden met de maatregelen die het kabinet wil nemen om het begrotingstekort van de overheid in 2004 en 2005 terug te drukken tot minder dan 3 procent van het bruto binnenlands product (bbp).

Waren de boekhouders in Den Haag maar écht aan de macht. Dan was het een fluitje van een cent geweest om het hele tekort van de overheid dit jaar in één klap weg te vagen. Bovendien was er geld geweest om de pijnlijkste bezuinigingen achterwege te laten, de koopkracht van gezinnen te ondersteunen en te investeren in de toekomst. Schrijnend gebrek aan boekhoudkundig vernuft heeft het kabinet evenwel in ernstige problemen gebracht.

Sinds de start van het kabinet-Balkenende I in 2002 heeft de volksvertegenwoordiging ingestemd met bezuinigingen en lastenverzwaringen die optellen tot 19 miljard euro. De gevolgen van dit beleid worden steeds voelbaarder. Het kabinetsbeleid zet een domper op het economisch herstel, subsidiestromen drogen op en vooral de koopkracht van gezinnen die zijn aangewezen op een inkomen van de overheid – ambtenaren en uitkeringsontvangers – loopt achteruit. De voorgenomen afschaffing van de belastingfaciliteit voor vervroegd uittreden leidt tot massale demonstraties en overlast door stakingen. De oppositiepartijen opteren weliswaar voor een andere invulling van ombuigingen en lastenverhogingen dan de regeringspartijen, maar ook zij respecteren de euronorm, die dicteert dat het tekort op de begroting maximaal 3 procent van het bbp mag bedragen. Op de computeruitdraaien van het Centraal Planbureau pakken de plannen van de oppositie in 2005 wat beter uit dan de voornemens van de regering. Het Planbureau laat de gevolgen voor latere jaren buiten beschouwing. Het is evenwel hoogst onzeker of de mooie voornemens van de oppositie de economie blijvend op een hoger groeipad zullen brengen.

Of alle sommen van het Planbureau uitkomen, staat zoals altijd te bezien. Ons land profiteert dit jaar weinig van het wereldwijde economische herstel, terwijl sommige gezaghebbende trendwatchers de groeiverwachtingen voor volgend jaar inmiddels naar beneden bijstellen. Ogenschijnlijk vormt dat een reden te meer om de budgettaire teugels in Den Haag te laten vieren. Door nu de belastingen te verlagen, kan de koopkracht van veel Nederlanders volgend jaar op peil blijven. Door minder te bezuinigen op subsidies en andere uitgaven pept de overheid de economische bedrijvigheid ook rechtstreeks op.

Maar het tekort op de begroting dan? Dat hoeft geen probleem te zijn. Beleidsmakers in Den Haag moeten een voorbeeld nemen aan de boekhoudvisie van de zuiderburen. Vorig jaar nam de Belgische overheid pensioenverplichtingen over van de firma Belgacom en ontving daarvoor een vergoeding van 5 miljard euro. Door deze eenmalige bate verminderde het tekort op de Belgische begroting met een overeenkomstig bedrag. Volgens de boekhoudregels van Eurostat hoefden de overgenomen pensioenverplichtingen niet dadelijk als een kostenpost in de begroting te worden verwerkt, maar pas in latere jaren, wanneer de uitkeringen aan gepensioneerden lopen.

De pensioenen van het Nederlandse overheidspersoneel zijn verzekerd bij het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP), dat sinds 1996 is losgeweekt van de overheid. De huidige waarde van de toekomstige pensioenverplichtingen van het ABP bedraagt circa 160 miljard euro. Te beginnen in 2005 zou minister Zalm deze verplichtingen in acht jaar tijd stapsgewijs kunnen overnemen, voor 20 miljard euro per jaar. In ruil daarvoor maakt het ABP acht jaar lang jaarlijks 20 miljard euro over naar de schatkist. Het tekort op de begroting van 3 procent van het bbp slaat door deze meevaller om in een overschot ter grootte van 1 procent van het bbp. Plotseling is er ruimte voor lastenverlichting en hogere overheidsuitgaven, zonder dat een tekort ontstaat en zonder dat de Europese begrotingsafspraken worden geschonden.

Is het echt zo eenvoudig? Ja, mits burgers en beleidsmakers de hypotheek accepteren die de transactie van 160 miljard euro op de toekomst legt. De pensioenen van alle nu levende ambtenaren zouden na een jaar of acht volledig zijn overgenomen van het ABP en voortaan rechtstreeks ten laste van de rijksbegroting komen. Het ABP zou achterblijven als een vrijwel lege huls. Toekomstige kabinetten zouden echter zijn opgezadeld met een enorme extra uitgavenpost. In vergelijking met de bestaande situatie drukken alle pensioenen dan op hun begroting, in plaats van dat het ABP de pensioenen uitkeert ten laste van het daar opgehoopte kapitaal. Dat kapitaal is echter al jaren eerder overgemaakt naar de rijksoverheid, in ruil voor de overgenomen pensioenverplichtingen. De aantrekkelijk ogende operatie komt er in feite op neer dat de spaarpot van het ABP in acht jaar is verjubeld en lasten naar de toekomst zijn verschoven. Het maakt creatief boekhouden een verleidelijke optie, niet alleen voor managers met resultaatsafhankelijke bonussen, maar ook voor politici die proberen te ontsnappen aan de hitte van de dag.