Weg met de ouderwetse ambtenaar!

De hoogtijdagen van de controlerende, regelgevende, handhavende ambtenaar zijn voorbij. De overheid is een zoektocht gestart naar ambtenaren die dicht bij burger en bedrijfsleven staan, creatief zijn en trots zijn op hun baan. ,,De ambtenaar moet het weer leuk vinden om op een feestje te vertellen dat hij ambtenaar is.''

`Ontdekker' staat er bij wijze van functieomschrijving op het visitekaartje van Ton van der Wiel. En op dat van zijn collega Jan Schrijver staat niet `senior vice-president', maar doodgewoon `tweede man'. Van der Wiel en Schrijver werken bij het Expertisebureau Innovatieve Beleidsvorming (Xpin) van de rijksoverheid. Een van de vernieuwingen waarmee zij zich in het huiskamerachtige kantoor aan de Scheveningse Badhuisweg bezighouden is een cultuuromslag bij de rijksoverheid: de regelgevende, controlerende, handhavende ambtenaar moet plaatsmaken voor de ambtenaar die niet braaf uitvoert wat hem wordt opgedragen, maar creatief is en contact legt met burger en bedrijfsleven.

Die cultuurverandering is hard nodig, volgens Van der Wiel en Schrijver. ,,Drama's als de vuurwerkramp in Enschede hebben de schijnwerper gezet op die in zichzelf gekeerde ambtenaar die alleen maar aan de regeltjes denkt. Natuurlijk is dat een belangrijke taak van de ambtenaar, maar zijn rol zou groter moeten zijn.'' Ook de huidige belangstelling voor modernisering, door minister De Graaf vervat in het Actieprogramma Andere Overheid, speelt een belangrijke rol bij de zoektocht naar de ambtenaar nieuwe stijl.

Het is niet zo dat die nieuwe ambtenaar nog uitgevonden moeten worden, zeggen Van der Wiel en Schrijver. ,,Binnen alle lagen van de overheid is die reeds aanwezig. Maar om die broodnodige cultuuromslag te realiseren, moeten we wel de aandacht vestigen op die nieuwe ambtenaar.''

En dat doet Xpin met verve. Eind november wordt er een lijst van 500 zogeheten TOP-ambtenaren gepubliceerd: mensen die bij de rijksoverheid werken en Trots, Open en Praktisch zijn. ,,Veel ambtenaren vielen over dat woord `trots', volgens Schrijver. ,,Dat vonden ze arrogant.'' En dat is veelbetekenend, vindt hij. ,,In het bedrijfsleven is het zo'n beetje een vereiste om trots te zijn op je bedrijf.''

De lijst telt geen echte nummer 1 of nummer 250. ,,We hebben met behulp van contactpersonen een verzameling mensen bij elkaar gezocht die allemaal kenmerken van de nieuwe ambtenaar vertenwoordigen. Het zijn mensen die trots zijn dat ze bij de overheid werken en die hun werk niet opvatten als een negen-tot-vijf-baan. Want die kant moet het op. De ambtenaar moet het weer leuk vinden om op een feestje te vertellen dat hij ambtenaar is.''

Anneke van Houdt is een van de genomineerden voor de top-500 van nieuwe ambtenaren. Ze werkt als hoofd van de afdeling bedrijfsvoering en procesondersteuning bij het Bureau Bestuursraad van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Een mondvol, beaamt ze. ,,De buitenwereld snapt niet altijd meteen waar ik mee bezig ben en dat zou wel moeten.'' Maar inhoudelijk is ze zichzelf wel een moderne ambtenaar. ,,Ik betrek signalen uit de maatschappij bij mijn werk. Ik praat met bedrijven en niet-gouvernementele organisaties en overleg met collega's van andere ministeries. Nee, dat is niet zo logisch als het lijkt.'' Ambtenaren vragen zich te weinig af hoe het beter kan, vindt Van Houdt. ,,Ze werken te veel volgens geijkte patronen. We moeten meer van `zorgen voor' naar `zorgen dat'.''

Van Houdt is een warm voorstander van de cultuuromslag bij de overheid, maar het zal een ,,taai'' proces worden, denkt ze. ,,Om de paar jaar veranderen van departement, zonder dat er kennis verloren gaat, zou al helpen bij de vernieuwing.'' Zelf heeft Van Houdt, die eerder bij Financiën en Verkeer en Waterstaat werkte, een paar keer op het punt gestaan om over te stappen naar het bedrijfsleven. ,,Toch heb ik telkens weer gekozen voor de overheid. Er is hier nog zó veel leuks te doen.''

De roep om de ambtenaar nieuwe stijl is niet nieuw. Dertig jaar geleden al werden de eerste plannen ontwikkeld om de overheid beter te laten functioneren.,,Maar dat is nog steeds niet gelukt'', volgens Rob Kuipers, directeur-generaal management openbare sector van het ministerie van Binnenlandse Zaken. ,,Er zijn veel mooie plannen gelanceerd, maar het resultaat viel altijd tegen.''

Kuipers heeft, net als Xpin, een duidelijk beeld voor ogen van de ambtenaar nieuwe stijl: die moet FORS zijn, ofwel flexibel, open, resultaatgericht en samenwerkend. ,,En daar schort het nog te veel aan, vindt Kuipers. ,,Zowel bij de rijksoverheid als bij uitvoerende instanties als de politie, het UWV en de belastingdienst moeten meer zaken elektronisch worden afgehandeld, moet er meer worden samengewerkt en moet de verkokering worden teruggedrongen. De ambtenaar moet leren om vanuit de burger en het bedrijfsleven te denken, niet vanuit zijn eigen werkomgeving. Het komt te vaak voor dat we blijer zijn met een mooi plan dan met het resultaat.''

Wat doet Kuipers om meer `forse' ambtenaren te krijgen? ,,We gaan de huidige ambtenaren zeker niet afdanken'', zegt hij. ,,Want die hebben ook veel goeds, al zullen we wel proberen om hen via de diverse opleidingsacademies van de overheid bepaalde vaardigheden bij te brengen. Maar bij het aanstellen van nieuwe mensen zullen we uitdrukkelijk naar hun eigenschappen kijken. Zeker bij mensen die solliciteren naar een managementfunctie, want zij moeten het goede voorbeeld geven. Weliswaar krimpt de rijksoverheid haar personeelsbestand in, maar sectoren als de politie en de zorg groeien nog steeds. Bovendien zullen binnen vijf tot tien jaar enkele duizenden ambtenaren de pensioengerechtigde leeftijd bereiken en die moeten vervangen worden.''

Bij de zoektocht naar ambtenaren nieuwe stijl wordt de overheid onder meer bijgestaan door werving- en selectiebureau Ebbinge & Company. ,,De vraag naar managers nieuwe stijl is de afgelopen drie jaar sterk gestegen'', volgens Bob de Groot en Ton Hardonk, respectievelijk partner en senior consultant van Ebbinge. ,,Naar de `oude' ambtenaar, het studeerkamertype, is geen vraag meer.''

Ebbinge bespeurt bij werknemers in het bedrijfsleven een groeiende interesse voor een baan bij de overheid. ,,Ten eerste zoeken veel mensen een grotere maatschappelijke relevantie in hun werk. Ten tweede willen veel werknemers hun kennis van bedrijfsmatige processen bij de overheid in praktijk brengen'', volgens De Groot en Hardonk. Maar Ebbinge zoekt niet alleen in het bedrijfsleven naar mensen die iets voelen voor een carrière bij de overheid. ,,We kijken ook bij decentrale overheden, zoals gemeenten en provincies, naar ambtenaren nieuwe stijl. De ene gemeente is veel verder met die cultuuromslag dan de andere.''

Wat helpt bij het zoeken naar nieuwe ambtenaren in spe, volgens De Groot, is dat bedrijfsleven en overheid naar elkaar toegroeien. ,,De traditionele scheiding verdwijnt, onder meer door de Europese regelgeving. Bij de overheid groeit de vraag naar mensen die bedrijfsmatig kunnen werken en andersom heeft het bedrijfsleven behoefte aan mensen die de regels kennen, al is die beweging minder groot.'' Ook de minder stabiele situatie in het bedrijfsleven stimuleert de overstap van werknemers richting de overheid. Hardonk: ,,Al zie je dat de opdrachtgever soms toch weer die traditionele keuze maakt voor de ambtenaar die via allerlei overheidslagen omhoog geklommen is. Blijkbaar is dat toch een veilig idee.''

Jan-Dirk Sprokkereef is zo'n werknemer die heel bewust koos voor de overheid. Na zijn studie politicologie en geschiedenis werkte hij korte tijd in Brussel en was hij vier jaar hoofd van het partijbureau van D66 in Den Haag. Omdat hij een leidinggevende functie ambieerde, stapte hij in 1996 over naar Achmea, waar hij diverse functies vervulde. In 2002 keerde hij terug naar de ambtenarij en werd hij raadsgriffier in Arnhem. Hij heeft nog steeds plezier van zijn bedrijfsverleden, vertelt hij. ,,Ik heb geleerd bedrijfsmatig te denken, weet wat marktwerking is.''

Veel mensen waren verbaasd dat hij terugkeerde naar het ambtenarenbestaan, terwijl hij carrière had gemaakt bij Achmea. ,,Maar ik vond het bedrijfsleven te eendimensionaal. De centrale vraag was altijd: hoe zorgen we dat de winst volgend jaar hoger uitvalt? Ik houd mij liever bezig met de maatschappij waarin ik leef – en dat doe ik als ambtenaar.'' Weliswaar is het ambtenarenapparaat minder lenig dan het bedrijfsleven, zegt hij, maar dat is nu juist een uitdaging. ,,De overheid heeft dringend mensen nodig die zich verantwoordelijk voelen voor hun resultaten en niet alleen bezig zijn met het uitvoeren van hun nauw omschreven taak. Mensen die niet alles uitvoeren volgens geijkte patronen, maar zich druk maken om het eindresultaat. Daar loop ik tegenaan, al kom ik steeds meer ambtenaren nieuwe stijl tegen, vooral onder jongeren.''

Sprokkereef denkt dat het ,,lang duwen en trekken'' zal worden voordat de ambtenaar nieuwe stijl in de meerderheid is. Toch wil hij zich met de publieke zaak bezig blijven houden, want ,,ik wil niet meer alleen met winstcijfers bezig zijn''.

Bang dat hij ten prooi zal vallen aan oude ambtelijke denkpatronen is hij niet. ,, Voor mij is het zó logisch om rekenschap over je resultaten af te leggen, dat het onderdeel van mezelf is geworden.''