Machtsstrijd tussen generaals Birmese stijl

De machtsstrijd in Birma is slecht nieuws voor de Birmese oppositie. Maar veel slechter kan het niet worden. Van een werkelijke dialoog over democratie was geen sprake.

De omschrijving `gematigd dictator' lijkt in tegenspraak, maar over de gisteren verwijderde Birmese premier, generaal Khin Nyunt, is dat vaak gezegd. Als hoofd van de Birmese inlichtingendienst werd Khin Nyunt verantwoordelijk gehouden voor de massale opsluiting en martelpraktijken in de Birmese gevangenissen, maar hij gold ook als de man die bereid was tot een dialoog met de oppositie als onderdeel van zijn `routekaart' naar de democratie.

Het is een van de vele mysteries rond het militaire bewind van Birma. Khin Nyunt ,,heeft om gezondheidsredenen toestemming gekregen om af te treden'', meldde de militaire regering in de Birmese hoofdstad Rangoon gisteren. De jongere Soe Win, hij is 56 en bijna tien jaar jonger dan Khin Nyunt, volgt hem op. Soe Win, die relatief onbekend is, is afkomstig uit de stal van de hardliners. Alles wijst erop dat de militaire haviken het van de gematigde factie binnen de junta hebben gewonnen. Maar wie zegt dat het waar is?

Wie thuis is in de Birmese politiek, weet dat het onderscheid `havik' versus `gematigd' eigenlijk niet opgaat. Voor de Birmese regering in ballingschap bijvoorbeeld zijn `de generaals', zoals de Birmese dissidenten de militaire top vaak aanduiden, `één pot nat'. Zij noemen Khin Nyunts invloed en intenties zwaar overschat. Het Burma Centrum Nederland, dat zich inzet voor de Birmese democratie, noemt Khin Nyunt ,,de man van de cosmetische maatregelen'' en iemand ,,die vooral bezig was politiek te overleven''.

Zeker is dat Khin Nyunt als auteur van die `cosmetische maatregelen' vooral in het buitenland gold als bron van hoop voor verandering van binnenuit. Khin Nyunt wekte de indruk dat hij, al dan niet in opdracht van de hoogste baas Than Shwe, het luisterend oor richting buitenland was. En als er iemand was die inzicht had in de buitenlandse kritiek op Birma dan was het Khin Nyunt.

Maar juist die bijzondere positie zou hem nu zijn opgebroken. ,,Hij heeft nooit het vertrouwen van het leger gehad omdat hij het meeste werd geassocieerd met buitenlanders'', zegt Aung Zaw van het in Thailand gevestigde Birmese blad Irrawady tegenover het Britse persbureau Reuters. Zo zouden de aangescherpte sancties van de Europese Unie en toenemende kritiek op het Birmese mensenrechtenbeleid, of liever het ontbreken daarvan, vooral hem worden aangerekend.

Khin Nyunt zou ook worden gewantrouwd omdat hij gold als een intellectueel, een eigenschap die niet door de junta wordt gewaardeerd. Khin Nyunt studeerde psychologie, en dat was kennis die hij vooral te gelde maakte als hoofd van de militaire inlichtingendienst. Maar het ontbrak hem aan concrete militaire steun – hij beschikte niet over een leger met echte manschappen.

Buitenlandse politici en Birma-specialisten geloven nu dat door het vertrek van Khin Nyunt van de voorzichtige dialoog over het democratische proces van Birma voorlopig geen sprake meer zal zijn. Alle scepsis rond de intenties van Khin Nyunt ten spijt, wordt zijn vertrek gezien als een stap terug voor Birma.

Waarnemers speculeren dat de militaire macht nu nog steviger in handen is gekomen van Than Shwe, die door de maatregel opnieuw een stap naar rechts lijkt te zijn opgeschoven. Voor de positie van de oppositionele Nationale Liga van Democratie (NLD) en die van haar leider Aung San Suu Kyi wordt extra gevreesd.

Het rommelde al langer in de militaire top van Birma. Zo werden vorige maand nog de Birmese minister van Buitenlandse Zaken en diens plaatsvervanger ontslagen. Beiden waren afkomstig uit het kamp van Khin Nyunt. Hun vervangers werden militairen uit de stal van Than Shwe.

Maar er was meer aan de hand. Khin Nyunt zou zijn invloed de afgelopen maanden hebben vergroot door arrestaties en onderzoek in de smokkelzone langs het grensgebied met China en Thailand. Door locale militaire commandanten te vervangen door zijn eigen mensen zou Khin meer controle hebben gekregen over het vele geld en de goederen die in het gebied verhandeld worden. Die consolidatie van zijn macht en inkomen zou Than Shwe des duivels hebben gemaakt.

Dat Than Shwe de jongere Soe Win heeft aangewezen als nieuwe premier voorspelt niet veel goeds. Soe Win wordt geassocieerd met het geweld in mei 2003 waarbij veel aanhangers van de NLD het leven zouden hebben gelaten. De kwestie is onopgehelderd gebleven, maar het was na afloop van die aanslag dat Aung San Suu Kyi opnieuw huisarrest kreeg opgelegd. En het was ook Soe Win die vorig jaar een openbare verklaring aflegde waarin hij zei dat het militaire bewind er niet over piekert de macht te delen met de NLD, de partij die in 1990 overweldigend de eerste en enige Birmese parlementsverkiezingen won. Die uitslag werd door de junta geannuleerd.