Geen rente en toch winst in Iran

Wie rente vraagt, is in gevecht met God. Maar niet elk islamitisch leenfonds in Iran schrikt daarvoor terug.

Voorbij de afdeling met Chinese huishoudapparaten, de trap omhoog bij de strijkijzerreparateur bevindt zich het islamitisch leenfonds van de ceramiek- en porseleinhandelaren van de bazaar van Teheran. Negen jaar geleden brachten de handelaren 200.000 euro bij elkaar om een islamitische bank – zonder rente – voor de armen te beginnen. Vandaag de dag schamen ze zich voor degenen die hun voorbeeld hebben gevolgd.

De drie werknemers van het fonds nemen op voorspraak van een van de leden iedere geldlening in behandeling. Rente vragen ze niet, want dat is volgens de islam `riba', nog erger dan onrein. Wie geld verdient door geld uit te lenen, is in gevecht met God, zo schrijft de Koran. Klanten van het fonds krijgen direct een bedrag uit de kas mee en moeten dat binnen een bepaalde termijn terugbetalen. Er zitten geen addertjes onder het gras. ,,Als iemand te laat is met betalen, vragen we die persoon zijn afspraken na te komen, maar rente vragen we nooit'', zegt een van de werknemers vroom.

Het aantal speciale leenfondsen voor de armen is de laatste jaren sterk toegenomen in Iran. Volgens het ministerie van Informatie zijn er meer dan 6.000 actief. Sommige van de semi-officiële islamitische leenfondsen zijn lucratieve ondernemingen geworden. Hoewel de fondsen een vergunning van de Centrale Bank moeten hebben, worden ze bijna niet gecontroleerd.

Maar het gaat de laatste maanden vaak mis. Bij de meeste moderne fondsen moet de klant eerst een bedrag inleggen, waarna drie maanden later het dubbele bedrag renteloos kan worden geleend. Steeds vaker belegt de directie met het geld of gaan de fondseigenaren er met de inleg vandoor.

Eind september vielen twee doden in de stad Isfahan toen twee mannen op een brommer een bom door het raam van het `Mohammad Rasoul islamitisch renteloos leenfonds' gooiden. Het fonds was failliet gegaan. Een week later waren er hevige rellen in de stad Nourabad, nabij Shiraz. Het `Zolfaghar-Ali' fonds verklaarde bankroet te zijn. De 37 miljoen euro die het fonds beheerde, was verdwenen. Het fondsgebouw werd in de as gelegd, evenals diverse overheidsgebouwen. Eén demonstrant werd door de politie doodgeschoten.

Het islamitische leenfonds van de ceramiek- en porseleinhandelaren zal niet failliet gaan, omdat het bestuur jaarlijks de verliezen uit eigen zak aanvult. ,,Meestal geven we een lening om een bedrijf te starten of voor een kind dat gaat studeren, maar laatst hadden we iemand die geopereerd moest worden. Daar lenen we ook aan. We verliezen ieder jaar 5.000 euro'', zegt een werknemer. ,,Dus bijna iedereen betaalt ons terug.''

Aan de met gelakt spaanplaat betimmerde muur hangt een foto van wijlen ayatollah Khomeiny, grondlegger van de islamitische republiek Iran.

,,Ons werk is liefdadigheid, God belooft ons dubbele rente in de hemel voor onze goede daden'', verklaart de werknemer.

Sinds de islamitische revolutie van 1979 is het Iraanse banksysteem gecentraliseerd en geïslamiseerd. Dat hield in dat er voortaan volgens de Koran renteloos zou worden gebankierd. Maar wegens de torenhoge inflatie, op jaarbasis meer dan 20 procent, heeft de overheid het islamitisch verbod op rente volledig moeten uithollen. Decreten van bepaalde geestelijken werden zo uitgelegd dat rente in veel gevallen toch niet onrein is, als de staatsbanken maar een mogelijkheid tot renteloos lenen en sparen bieden.

Ze hebben speciale renteloze spaarrekeningen waarbij streng gelovige klanten auto's, gouden munten en reizen naar Mekka kunnen winnen. Volgens een recent onderzoek staat het totaal aan uitgekeerde prijzen gelijk aan een rente van 2,2 procent. Dat steekt armoedig af bij rekeningen mét rente in Iran. Daar krijgt men gemiddeld 20 procent rente per jaar, met uitschieters tot 28 procent.

Steeds vaker laveren ook Iraanse overheidsinstellingen in de financiële schemerwereld tussen rente en `riba'. De lokale afdeling van het `Ghavamin spaar en leenfonds' in Shahre-rey, een voorstad van Teheran, adverteert met de leus `Wij kunnen niet failliet gaan, want dit fonds is van de politie.' Vier jaar geleden besloten de beheerders van het pensioenfonds van de Iraanse politie in leenzaken te gaan. Vandaag de dag behoren zij tot de grootste leenfondsen, met 448 afdelingen door het hele land. Hun grote concurrent `Baseejian' wordt beheerd door de Baseej, het Iraanse vrijwilligersleger dat toeziet op de naleving van de islamitische normen en waarden.

Shahre-rey is de `aankomsthal' voor arme migranten die uit de rest van het land naar de hoofdstad trekken. Veel van de inwoners van het stadje kunnen niet terecht bij de gewone banken. ,,Om in Iran een huis te huren, moet je een borg betalen van soms duizenden euro's'', legt een medewerker van het Ghavamin fonds uit. ,,Dat leent men hier, wij vragen bijna geen onderpanden.''

Anders dan in de bazaar zijn er vele voorwaarden verbonden aan de renteloze lening. ,,We lenen niet meer dan 4 miljoen toman (4.000 euro) en het moet binnen drie maanden worden terugbetaald.'' Helemaal renteloos is de islamitische lening ook niet, geeft hij toe. Het fonds vraagt 4 procent `administratiekosten'. ,,Wordt er niet tijdig afbetaald dan zet het fonds de lening om in een normale lening. Daarover moet men gemiddeld 22 procent rente betalen'', zegt de medewerker die anoniem wil blijven.

In het kantoor van het bazaarfonds worden de wenkbrauwen gefronst als de `moderne' islamitische leenfondsen ter sprake komen. De medewerkers van het ceramiek- en porseleinfonds vinden dat de goede naam van de islamitische fondsen misbruikt wordt door overheidsinstellingen en privé-personen, belust op geld. ,,Al zeggen we dat liever niet te hard'', fluistert een medewerker van het fonds.

,,Ons fonds helpt mensen in naam van de islam. We doen dus geen beloftes zonder geld in kas te hebben en vragen geen geldinleg om mee te speculeren'', vervolgt hij. ,,Wij doen stilletjes wat goed is volgens de Koran, hierover openlijk met de overheid strijden is een verloren gevecht.''