Elk land houdt altijd zijn unieke cultuur

Anders dan doorgaans wordt gedacht leidt mondialisering niet tot homogenisering en amerikanisering van de culturen van de wereld, betoogt Joseph S. Nye.

Overal ter wereld nemen de anti-Amerikaanse gevoelens toe. De Amerikaanse Democraten zeggen dat Bush de aantrekkelijke kanten van Amerika heeft verkwanseld. De Republikeinen zeggen dat afkeer van Amerika onvermijdelijk is omdat het zo groot is en omdat men het associeert met de mondialisering. Het anti-Amerikanisme, zeggen zij, is een hardnekkige zaak, omdat sommigen Amerika beschouwen als een cultureel gevaar. Maar dergelijke opvattingen ontberen historisch perspectief.

Anders dan men doorgaans denkt leidt mondialisering niet tot homogenisatie en amerikanisering van de culturen van de wereld. De VS lopen weliswaar voorop in de huidige informatierevolutie die tal van overeenkomsten in sociale en culturele gebruiken (zoals televisiekijken en internetgebruik) meebrengt die aan de amerikanisering worden toegeschreven , maar een verband is nog geen oorzakelijk verband.

Om te begrijpen waarom, moet u zich eens een land indenken dat in hoog tempo computers en communicatiemiddelen zou invoeren in een wereld waarin Amerika niet bestaat. Zo'n modernisering zou evengoed grote sociale en culturele veranderingen meebrengen. Uiteraard is er, omdat VS wél bestaan en koploper zijn in de informatierevolutie, wel een zekere mate van amerikanisering, maar die zal naar alle waarschijnlijkheid in de loop van de eenentwintigste eeuw, naarmate de technologie meer verbreid raakt en plaatselijke culturen elk op hun eigen wijze moderniseren, kleiner worden.

Het historische bewijs dat mondialisering niet behoeft te leiden tot homogenisatie wordt geleverd door Japan, dat zich welbewust had afgesloten voor vroegere mondialiseringsgolven. Halverwege de negentiende eeuw verwelkomde Japan als eerste land in Azië de mondialisering, en sindsdien leent het met succes van de rest van de wereld zonder zijn unieke karakter te verliezen.

Tijdens de Meiji-restauratie zocht Japan op grote schaal naar middelen en innovaties die het in staat zouden stellen een grote mogendheid te worden in plaats van een slachtoffer van het westerse imperialisme. Het stuurde jonge mensen naar westerse universiteiten. Japanse afgevaardigden speurden de wereld af naar ideeën op het gebied van natuurwetenschap, technologie en industrie. Op politiek gebied waren de Meiji-hervormers goed op de hoogte met de Anglo-Amerikaanse opvattingen en instellingen, maar zij kozen opzettelijk voor Duitse voorbeelden, omdat die voor een land met een keizer passender werden geacht. De les die Japan de wereld leert is niet alleen dat een Aziatisch land een volwaardige rivaal kan zijn, maar ook dat na anderhalve eeuw mondialisering een land zich nog altijd kan aanpassen en toch zijn unieke cultuur behouden.

Op een meer fundamenteel niveau weerspiegelt het beeld van een homogeniserend Amerika een onjuiste, statische opvatting van cultuur.

Pogingen om plaatselijke culturen als onveranderlijk af te schilderen zijn dikwijls meer een afspiegeling van reactionaire politieke strategieën dan beschrijvingen van de werkelijkheid. Zoals de Peruaanse schrijver Maria Vargas Llosa heeft geschreven, geven de mensen die pleiten vóór culturele identiteit en tegen mondialisering blijkt van een verstarde houding ten aanzien van cultuur, die door de historische feiten niet wordt gesteund.

Culturen die zinderen van leven veranderen onophoudelijk en lenen van andere culturen niet altijd van de VS. Zo hebben na afloop van de Koude Oorlog heel wat landen bij het opstellen van een constitutie een voorbeeld genomen aan Canada in plaats van aan de VS.

De mondialisering is bovendien een tweesnijdend zwaard: op sommige gebieden verzet men zich niet alleen tegen de import van cultuur uit Amerika, maar wordt ook geprobeerd de Amerikaanse cultuur zelf te veranderen. De doodstraf, die door een meerderheid van de Amerikanen wordt gesteund, geldt in heel Europa, en zelfs in grote delen van de wereld, als een grove schending van de mensenrechten.

Soortgelijke kritiek valt te beluisteren op milieugebied, ten aanzien van de Amerikaanse opvattingen over klimaatverandering of genetische modificatie van voedsel. Op een meer subtiele wijze draagt de Amerikaanse openheid voor immigratie ertoe bij dat de Amerikaanse cultuur wordt verrijkt en veranderd.

Ten slotte kunnen de mondialisering en de informatierevolutie de culturele diversiteit net zo goed vergroten als verkleinen. Sommige Franse commentatoren hebben de vrees geuit dat in een wereld van mondiale handel via internet geen plaats meer zal zijn voor een cultuur die honderden kaassoorten koestert. Maar integendeel, de wijze waarop internet verspreide klanten in staat stelt elkaar te vinden, bevordert juist specialistische markten. Internet stelt de mensen ook in staat om een meer gevarieerd geheel van politieke gemeenschappen te vormen. Het gebruik van het Welsh in Groot-Brittannië en het Gaelic in Ierland is thans algemener dan een halve eeuw geleden. Groot-Brittannië, België en Spanje bijvoorbeeld hebben regio's meer macht gegeven. Het mondiale informatietijdperk kan plaatselijke culturen versterken én verzwakken.

De economische en maatschappelijke mondialisering brengt een oppervlakkige gelijkschakeling mee in T-shirtlogo's en frisdrankmerken, maar zal de dieperliggende culturele verscheidenheid niet aantasten. De Amerikaanse cultuur is nu prominent, en zij draagt bij tot de aantrekkelijkheid van Amerika op vele, maar niet alle gebieden. Tegelijkertijd zorgen immigranten, ideeën, en gebeurtenissen buiten Amerika ervoor dat de Amerikaanse cultuur in de VS zelf verandert.

Naarmate de mondialisering de technische mogelijkheden verbreidt, en de informatietechnologie een bredere participatie in de wereldwijde communicatie mogelijk maakt, zal het economisch en cultureel overwicht van de VS misschien kleiner worden. Iets minder overheersing zal mogelijk leiden tot iets minder bezorgdheid over de amerikanisering, minder klachten over de Amerikaanse arrogantie en een minder fel anti-Amerikanisme. Wellicht dat de VS in de toekomst minder te vertellen zullen hebben, maar misschien zal de wereld dan meer aansluiting hebben gevonden bij hun grondwaarden: democratie, vrije markten, persoonlijke vrijheid en mensenrechten.

Jospeh S. Nye is voormalig Amerikaans onderminister van Defensie en doceert aan Harvard University. Hij schreef `Soft Power: The means to success in world politics'. ©Project Syndicate