Een mens is ook maar een mens

Al een andere energieleverancier genomen? Al geshopt met de ziektekostenverzekering? Nee? U bent een dief van uw eigen portemonnee. Maar u bent ook maar een mens, met al zijn angsten, wensen, feilen – en geestelijke gemakzucht.

Een stille revolutie in de economische wetenschap, die al een paar jaar aan de gang is, erkent dat de mens niet altijd rationele keuzes maakt, of wíl maken.

Twee jaar geleden wonnen Daniël Kahneman en Vernon Smith de Nobelprijs voor de economie met hun werk aan wat wel behavioural economics wordt genoemd. Dat was een bevestiging van het gekantelde denken over de markt. Behavioural economics ziet de mens in het economische verkeer niet als een rationele, berekenende actor, wiens onfeilbare instinct altijd het juiste signaal geeft. De mens, in zijn rol als consument of belegger baseert zich daarentegen ook op vooroordelen, vindt het vermijden van verlies belangrijker dan het behalen van winst, heeft last van jaloezie en ziet het verkopen van een aandeel onder de prijs die hij er eens voor betaalde als een ontoelaatbare bekentenis van zijn ongelijk. Hij verkiest een grote kans op klein ongeluk (auto) boven een minieme kans op groot ongeluk (vliegtuig). En denkt dat meer mensen dezelfde mening zijn toegedaan als hijzelf dan in werkelijkheid het geval is. Om maar een paar voorbeelden te noemen. Een teveel aan keuzes maakt een mens bovendien soms minder gelukkig, betoogde Barry Schwartz begin dit jaar in The paradox of choice (besproken in de krant van 26 maart).

Misschien gaat dat ook wel op voor de oude dag. Er zijn zat plannen voor een flexibeler benadering van de pensioenverzekering, en het laatste kabinetsidee was om mensen de keuze te geven om hun `gespaarde' VUT-premie te verzilveren en dóór te werken, of te kiezen voor een vroegere uittreding. Vraag is of iedereen dat diep in zijn hart wel wil. Het opzijzetten van geld voor de oude dag staat gelijk aan het nu pijn lijden voor een onzeker doel dat ver in de toekomst ligt. En dat is niet een van onze grootste talenten.

Het grappige in dit verband is dat mensen zich daar ook weer bewust van zijn. Kijk naar Engeland, de bakermat van het vrijemarktdenken. Daar wordt nu gediscussieerd over een voorstel van de nationale pensioencommissie over een gedwongen pensioenplan. Wie had verwacht dat de Britten massaal in opstand zouden komen tegen deze bemoeizucht, komt bedrogen uit. Een opiniepeiling wees begin van de week uit dat maar 22 procent tegen is, en 50 procent vóór. Misschien lopen we in Nederland al weer een beetje achter met het idee dat iedereen echt álles zelf wil beslissen.