Diverse kunstenaarsgroep

Wat kan dat voor een tentoonstelling zijn, waarop niet alleen de Berlijnse stoel van Rietveld te zien is, maar ook een getormenteerde Christus van Charles Eyck? Het `slingerbuis'-lampje van architect Van Ravesteyn naast een geïllustreerd kerstlied van typograaf Charles Nypels en omslagontwerpen van fotograaf Paul Schuitema?

Wat deze uiteenlopende kunstenaars bindt, is dat allen korte of langere tijd hebben gewerkt voor het progressief-katholieke tijdschrift De Gemeenschap. De Gemeenschap werd in 1925 opgericht, en schrijvers als Jan Engelman, Albert Kuyle en Anton van Duinkerken behoorden tot de centrale figuren. In Museum De Wieger in Deurne wordt nu de geschiedenis van de groep belicht, met nadruk op de beeldend kunstenaars die hun stempel op de beweging hebben gedrukt.

De Gemeenschap wordt doorgaans beschouwd als een hechte groep katholieken, die weliswaar terug wilden naar het middeleeuwse gemeenschaps- en geloofsleven, maar in de praktijk toch behoorlijk vernieuwend waren.

Als je de kunstenaars nu op een rijtje ziet, dan was de groep, in ieder geval artistiek gezien, helemaal niet zo hecht, maar juist zeer divers. De door hen ontworpen omslagen variëren van strak typografische beelden (door de architecten Rietveld, Van Ravesteyn en Willem Maas) tot kubistische en naturalistische voorstellingen van bijvoorbeeld Otto van Rees, Leo Gestel of de minder bekende Lambert Simon.

In de meer `vrije' kunst speelt het expressionisme een belangrijke rol, maar ook dat heeft in deze kringen vele gezichten. Van Rees en Gestel ontwikkelden zich in een kleurig/kubistische richting, Charles Eyck en diens Limburgse collega's concentreerden zich op zwaar aangezette, diep doorvoelde religieuze figuren. De Belgische beeldhouwer Jozef Cantré illustreerde boeken in een mooie, open stijl, een bijna decoratieve vorm van Vlaams expressionisme. Hendrik Wiegersma trok in zijn indringende, expressieve portretten enigszins naar het symbolisme.

Deze laatste, de arts/schilder in wiens voormalig woonhuis Museum De Wieger is gevestigd, wordt gepresenteerd als een van de belangrijkste medewerkers. Hij ontving de kunstenaars in Deurne, ontwierp vele omslagen en zijn werk werd regelmatig gereproduceerd en becommentarieerd in het tijdschrift.

Dat het bij De Gemeenschap niet altijd koek en ei was, blijkt wel uit de spotprent die direct bij de ingang hangt. De titel: Gemeenschapstea. Wiegersma karakteriseerde hier de leden en hun artistieke voorkeuren en schreef daar onder: ,,Dem reinen ist alles rein. Der Gemeinschaft ist alles gemein''.

In de jaren dertig zou het echt tot een scheuring komen. Met Anton van Duinkerken als hoofdredacteur stelde het tijdschrift zich principieel op tegen het fascisme en koos het vóór de republikeinen in de Spaanse burgeroorlog. Albert Kuyle stapte uit de redactie en richtte in 1934 De Nieuwe Gemeenschap op, een blad dat zich in fascistische richting ontwikkelde.

De `oude' Gemeenschap werd in 1941 door de Duitse bezetter verboden. Tot die tijd is het, in ieder geval op het gebied van vormgeving en beeldende kunst, een uitlaatklep geweest voor modernisten in een tijd waarin de meeste kunstenaars zoekende waren.

Tentoonstelling: Om hart en vurigheid. Over de beeldende kunst van De Gemeenschap (1925-1941). T/m 28/11 in: Museum De Wieger, Oude Liesselseweg 29, Deurne. Open di t/m zo 12-17u. Tel. 0493-322 930. Publicatie €24,50.