Tweederangs machtspositie werknemer

De vakbeweging balt zijn vuist, maar toch taant de macht van de bond en de medezeggenschap van werknemers. ,,Genoeg te klagen, maar ook genoeg te ontwikkelen.''

De animo was zo uitbundig, dat de helft van de belangstellenden moest worden weggestuurd. ,,Medezeggenschap van werknemers uit de gratie?'', vraagt hoogleraar sociaal recht (Leiden) Lou Sprengers retorisch. ,,FNV Bondgenoten had laatst een bijeenkomst in een zaal voor 150 mensen. Er kwamen 300 aanmeldingen, de helft moest teleurgesteld worden.''

De vakbeweging is in actie. Een dijk van een demonstratie in Amsterdam. Een landelijke trein- en busstaking. Gansch het raderwerk staat stil, als uw machtige arm het wil. Dat was Albert Hahn, de spoorwegstaking van 1903.

Maar schijn bedriegt. Waar de macht ter tafel komt in de economie, zitten vakbeweging en werknemers juist steeds vaker tweede rang. ,,Dit kabinet probeert opzettelijk de macht van de vakbeweging te breken'', vindt FNV-voorzitter Lodewijk de Waal. ,,Allemaal omdat we hen tegenspreken.''

,,Het Nederlandse sociaal-economisch evenwicht dreigt verstoord te worden'', zegt hoogleraar arbeidsrecht (Universiteit van Amsterdam) Paul van der Heijden, die in een boekje getiteld Westenwind de oprukkende Engels-Amerikaanse aandeelhoudersmacht beschrijft.

,,In economisch slechte tijden wordt de vakbond bevestigd in zijn krachtspositie'', observeert Sprengers. ,,Maar het kabinet introduceert ook diverse nieuwe wetten voor ondernemingen, zoals financiering kinderopvang en levensloop voor werknemers, zonder dat duidelijk is wat de rol van de ondernemingsraad daarbij moet zijn.''

De deskundigen dubben, als werknemersinvloed ter sprake komt.

Werknemers hebben op twee manier invloed op het beleid van bedrijven: via de vakbeweging, die CAO's afsluit, sociale plannen regelt en over talloze onderwerpen afspraken maakt met werkgevers. En via hun eigen ondernemingsraad, die adviesrecht heeft bij talloze beslissingen van de directie, naar de rechter kan stappen en bij een paar honderd grote ondernemingen ook commissarissen mag voordragen.

Van der Heijden schat dat driekwart van de bedrijven die een ondernemingsraad moeten hebben, er ook een heeft: 17.000 bedrijven, met ongeveer 80.000 leden. Bij zeker 250 grote ondernemingen (16 miljoen euro eigen kapitaal, meer dan 100 werknemers) kunnen ondernemingsraden commissarissen aandragen. De Waal wijst naar het wetsvoorstel medezeggenschap, dat soepeler oogt dan de huidige Wet op de Ondernemingsraden. Hij wijst naar het schrappen van prepensioenregelingen, waar vakbonden nu een stevige vinger in de pap hebben.

Van der Heijden, commissaris bij onder meer ING en Nuon, onderstreept de groeiende beleggersmacht, die de invloed van die van ondernemingsraden overvleugelt. Beleggers kunnen sinds 1 oktober alle commissarissen naar huis sturen. Ondernemingsraden verliezen hun recht op bezwaar tegen benoemingen van commissarissen, die de hoogste controlemacht in ondernemingen hebben.

Verder hebben bijna alle grote ondernemingen, zoals Ahold, ABN Amro en ING, de invloed van ondernemingsraden op de benoeming van commissarissen in de top van het bedrijf terug laten zakken tot invloed op hun Nederlandse dochter.

,,Als commissaris ben je dan alleen nog met de Nederlandse activiteiten bezig'', analyseert Van der Heijden. ,,En naarmate het concern internationaler is, is je werkterrein als commissaris provincialer.'' Doordat op Europees niveau de ondernemingsraad in de kinderschoenen staat, dreigt een ,,bedrijfsdemocratisch tekort''.

Maar: ondernemingsraden mogen wel maximaal eenderde van de commissarissen gaan benoemen bij grote ondernemingen. ,,Als een ondernemingsraad zijn mogelijkheden benut, is er genoeg te klagen'', zegt hoogleraar ondernemingsbestuur en medezeggenschap Rienk Goodijk (Rijksuniversiteit Groningen). ,,Maar er is ook genoeg te ontwikkelen.''

Sinds 1 oktober mogen ondernemingsraden eenderde van de commissarissen voordragen. Daarvoor hadden zij alleen een aanbevelingsrecht, zonder kwantitatief criterium. Maar: driekwart van de ondernemingsraden gebruikt zijn recht (niet) regelmatig. ,,De belangrijkste reden is dat men geen geschikte kandidaten kan vinden'', zegt Van der Heijden.

Terwijl commissarissen machtig zijn. ,,Waren'', verbetert Van der Heijden. Zijn favoriete voorbeeld: de commissarissen van Corus Nederland, het voormalige Hoogovens in IJmuiden, die tegen de wil van de aandeelhouder de verkoop van de aluminiumzaken tegenhielden. ,,Dat kan sinds 1 oktober niet meer. Dan ontslaat de aandeelhouder de commissarissen.''

Maar er is meer. Sprengers wijst erop dat het wetsvoorstel medezeggenschap de overlegplicht van commissarissen met ondernemingsraden reduceert. Nu moeten commissarissen tenminste twee keer bij het overleg van de ondernemingsraad met de werkgever zitten en bij vergaderingen over adviesaanvragen. Dat wordt: minimaal een keer per jaar.

Juist de afgelopen jaren hebben werknemers met aandachttrekkende benoemingen `eigen' commissarissen geplaatst, zoals Wim Kok (ex-FNV; ex-premier) bij ING en Shell. Van der Heijden verwacht nieuw elan bij ondernemingsraden. ,,Er zijn nu databanken met kandidaten. Andere commissarisen staan er meer open voor.''

Maar macht moet geolied en onderhouden worden. Wie kregen de commissariaten van wijlen FNV-voorzitter Johan Stekenburg? Bij de Weekbladpers is hij opgevolgd door Margreeth de Boer (oud PvdA-minister), bij DSM door Ewald Kist (ex-ING-topman), bij ING door een voormalig financieel directeur van Michelin, bij KLM door hoogleraar sociaal recht Irene Asscher-Vonk. Op aanbeveling van de ondernemingsraad.