Scanner combineert oud en nieuw

Overgang van analoge naar digitale fotografie en samenwerking tussen de twee technieken wordt vergemakkelijkt door een scanner. Negatiefscanners brengen analoge foto's op hoog digitaal niveau.

Digitale fotografie is rijk aan zegeningen, maar zoals wel vaker bij hypes worden de bezwaren vergeten. Een geprojecteerde dia van een topfilm als Kodachrome 64 of Velvia 50 is aanzienlijk scherper en contrastrijker dan het beeld van de beste beamer. Een print op een paar meter lang van een kleinbeelddia of negatief wint het ook op veel punten van een digitale opname. Verder zijn bijna alle digitale dragers tijdelijk. Cd's van nu zijn over twintig jaar onleesbaar. Maar er bestaat één film, Kodachrome, die nooit vergaat of verbleekt. Kortom: koop een digitale camera, maar houd vooral de oude voor als je echt kwaliteit wilt leveren.

Het beste van beide werelden valt te combineren met een scanner die van een negatief of dia een digitaal bestand maakt. Als bonus valt het hele analoge familiearchief te ontsluiten. Op al die oude opnamen staan honderden mensen die al jaren wachten op toegezegde foto's. De belofte was indertijd snel en gratis gemaakt, maar de afdrukken niet. Een negatief- en diascanner is de oplossing: kosteloos in het gebruik, redelijk snel en leuk om mee te werken. De besturing gaat via een pc en bijgeleverde software. Volgens Roeland Koene van Nikon importeur Inca Import zijn desktop-filmscanners onder meer populair bij ,,de doelgroep die wat meer tijd heeft. Vaak hebben ze al een digitale camera en ontdekken dan dat ze nog een enorm dia-archief hebben.'' Een ideaal cadeau bij pensionering dus.

De bekende flatbedscanners zijn niet of nauwelijks geschikt voor film, want het licht valt op de film in plaats van er doorheen. Wie graag wil kan onder meer bij Epson of HP terecht voor een backlight flatbedscanner. Een ander type waarover we kort moeten zijn is de drumscanner, favoriet in de grafische industrie. De goedkopere merken als Aztek beginnen bij 15.000 euro, scannen op 64.000 dots per inch (dpi) en zetten een kleinbeeldopname om in een bestand van ruim 6.000 megapixel.

De meeste filmscanners verwerken alleen kleinbeeld, de prijs varieert van 200 tot 1.500 euro. Sommige hebben een adapter voor het kleinere APS-formaat. Filmscanners voor 6 bij 9 centimeter kosten fors meer. De meest genoemde kwaliteitsindex is de resolutie: 1.800 dpi voor amateurniveau, 3.600 tot 5.400 dpi voor het betere werk. Bedenk dat voor een goede print 300 dpi vereist is. Een dia is ongeveer 1,5 inch lang, dus een 1.800 dpi scan levert 2.700 dots in de lengterichting op. De maximale lengte van de geprinte foto is dus 9 inch (2.700 gedeeld door 300), is 22 centimeter. Bij 4.000 dpi is 50 centimeter het maximum. Van minstens zoveel belang is de kleurdiepte, het aantal bits dat wordt gebruikt per dot, ook vaak pixel genoemd. Goed scannen begint bij 36 bits per dot, 48 bits (16 bits voor elk van de drie basiskleuren rood, groen en blauw) is nu de norm voor kwaliteit. Een 48 bits scanner onderscheidt 281.000.000.000.000 kleuren, een 24 bits scanner slechts 16.700.000. Dan is er nog het dynamisch bereik. Hoe hoger de D-waarde (4,8 is erg goed), hoe meer licht-donkernuances de scanner registreert.

Bij Inca in Haarlem activeert Roeland Koene de Nikon Super Coolscan 5000, onlangs door de Technical Image Press Association uitgeroepen tot Europa's beste filmscanner in 2004. Nog een prijs: de Coolscan 5000 kost een euro of 1.200. De Coolscan 50 kost de helft maar is trager en kan minder. Na de start kalibreert de scanner zichzelf in 15 seconden. Klaar om te gaan. De belichtingsbron is een door Nikon gepatenteerde led die, anders dan de halogeen- en fluorescentielampen van de concurrentie, geen opwarmtijd nodig heeft om de juiste kleurtemperatuur te bereiken. Koene schuift een slee met zes dia's naar binnen. Evenveel miniscans, samen de index vormend, verschijnen enkele seconden later op het 19 inch tft-scherm. Om even bij het scherm te blijven: de getoonde resolutie kan nooit hoger zijn dan het aantal pixels van het beeldscherm, en dat is doorgaans lager dan van de scan. Foto's scannen en bewerken vraagt dus om een zo groot mogelijk scherm.

Uit de index kiezen we een beeld, en we vragen de scanner daarvan een pre-scan te maken. Na een paar tellen vult die het hele scherm, behoudens de taakbalken, menu's en tabbladen rondom. Met al die opties kunnen we het beeld bijstellen: een uitsnede, lichter, donkerder, meer of minder contrast, wat meer blauw, wat minder rood. Kortom, bewerkingen die later ook in een programma als Photoshop gedaan kunnen worden. Koene is er sterk voor de scan zo goed mogelijk te maken en het beeld nu bij te sturen waar mogelijk. Uitzondering is de toepassing van een verscherpingsmasker, omdat de resolutie van het scherm onvoldoende is om het resultaat te beoordelen. Met de cursor verlegt Koene het verloop van een grafiek die per kleur de relatie toont tussen het aantal pixels en de lichtintensiteit. Versleep de curve en het beeld verandert. Koene: ,,Kijk, het resultaat zie je direct live in de pre-scan. Dat mis je bij sommige applicaties van Photoshop, daar verander je de instellingen en verlaat je het menu alvorens je het bijgewerkte beeld te zien krijgt.'' Nog een reden om de foto zoveel mogelijk tijdens het scannen te bewerken: de meeste nabewerkingsprogramma's zetten het beeld onomkeerbaar terug naar een kleurdiepte van drie maal 8 bit. Photoshop 8, de laatste editie, werkt wel op 16 bits per kleurkanaal.

Voor we de echte scan laten maken, moeten we de resolutie instellen, want 4.000 dpi is lang niet altijd wenselijk en 1.523 of 821 dpi kan ook. Verder: naar welke map moet de scan, en in welk formaat (jpeg, bmp, tiff)? En hoe vaak gaan we scannen? Vaker is beter. Elke scanner produceert quantummechanische ruis. Zoom sterk in op een schaduwpartij en je krijgt het te zien. Koene: ,,Doordat de ruis willekeurig over het beeld wordt verdeeld, kun je het grotendeels wegwerken door bijvoorbeeld acht of zestien keer te scannen en al die scans op een zestiende van de normale sterkte in één beeld te verenigen.''

De betere scanners van onder meer Nikon, Canon en Minolta bieden ook mogelijkheden om een verbleekte dia de oorspronkelijke kleur terug te geven, en om tussen elke twee pixels een nieuwe te zetten – met de gemiddelde kleur- en grijswaarde van de buren – zodat het beeld veel scherper lijkt. Die twee technieken, bekend als ROC en GEM, komen van het vorig jaar door Kodak overgenomen Applied Science Fiction (ASF). ASF werd vooral bekend met ICE, de techniek om stof en krassen te verwijderen. Voor ICE, ROC en GEM moet de scanner een infraroodscan maken. Daarmee komt de opbouw van de film (drager plus emulsie) in beeld, inclusief verstoringen (aanklevend vuil, beschadigingen) die door de ICE-software worden weggefilterd. Zie de weblink naar ASF voor de effecten van ROC, GEM en ICE.

Wie een oud dia-archief wil scannen is zeker gebaat bij een scanner met ICE. Puur softwarematige vuilverwijdering bestaat ook maar werkt minder goed. En die Agfachromes van de vakantie naar het Zwarte Woud in 1967 schreeuwen allemaal om een ROC-behandeling. Toch zijn er uitstekende scanners zonder infrarood. De Minolta Dimage Scan Dual IV (vanaf 330 euro) kwam glansrijk door een uitvoerige Product & Techniek-test. Geen ICE of ROC, wel 48 bits, 3.200 dpi, dynamisch bereik 4,8 en 21 seconden per scan, even snel als de Nikon 5000.

Ook hier de mogelijkheid om ruis weg te werken met een multi pass-optie. Zoals bij meer scanners is Photoshop Elements (wat los bijna 100 euro kost) bij de prijs inbegrepen. Installeren gaat sneller dan koffiezetten: usb-kabel naar de pc, cd met de scannersoftware in de cd-la, en voor je het weet ben je bezig. Een houder met vier ingeraamde dia's en de andere houder met zes negatieven (kleur of zwartwit) aan het apparaat voeren, en dan is de procedure gelijk de Coolscan 5000 en de meeste andere filmscanners: index, pre-scan, het beeld bijwerken en scannen. Al dat bijwerken en instellen kost wel tijd: al met al bedroeg de totale tijd voor vier dia's op 3.200 dpi zonder multi pass negen minuten.

www.hamrick.com; www.incabv.nl; www.primefilm.com; www.minolta.nl; www.canon.nl; www.asf.com/products/ICE3/Example.shtml