Naamillustraties

Na de hemelvaart van André Hazes (`H6 nu bij J6') schreef ik hier over de opmars van de zogenoemde MSN- of chattaal in het onderwijs. Ik vroeg, speciaal aan onderwijzers, of die opmars inderdaad al merkbaar is in het huiswerk van scholieren. In 2000, toen sms'en opeens heel populair werd, was al aarzelend door taalkundigen voorspeld dat dit invloed zou kunnen gaan hebben op het Standaardnederlands. Inmiddels kunnen we vaststellen dat dit inderdaad is gebeurd. Uit Vlaanderen komen berichten dat jonge kinderen steeds slechter gaan spellen. ,,De invloed van het chatten en sms'en op de spelling is enorm'', zei een docente onlangs tegen De Standaard. ,,Je merkt dat bijvoorbeeld aan het weglaten van de eind-n. Het is een echte plaag, die alles met slordigheid en niets met de moeilijkheidsgraad van de spelling heeft te maken.''

Voor de duidelijkheid: bij sms'en en chatten wordt geen aparte taal gebruikt. Het is `gewoon' Nederlands, alleen is alles gericht op snelheid en beknoptheid. Dit heeft tot gevolg dat je in deze `taal' veel afkortingen en samentrekkingen ziet, heel weinig interpunctie, en dat er erg slordig, vaak min of meer fonetisch wordt gespeld.

Daar is allemaal niks mee, maar je kunt je voorstellen dat docenten schrikken als ze deze zaken tegenkomen in het schoolwerk. En zoals gezegd, dat gebeurt steeds meer. Het is niet zo dat dit vooral voorkomt op de onderste treden van het middelbaar onderwijs. Zo schreef een docente Frans van een Leids gymnasium: ,,Hoewel ik op een gymnasium werk, merk ik dat leerlingen soms door MSN niet eens meer weten hoe een woord echt gespeld moet worden. Zo kom ik in boekverslagen regelmatig afkortingen tegen als ff, terwijl ze gewoon `even' bedoelen. Leerlingen zijn vaak oprecht verbaasd als je ze daar op aanspreekt.''

Volgens deze docente zijn er ook steeds meer scholieren die een zogenoemde `naamillustratie' boven hun proefwerk zetten. ,,Enkele voorbeelden daarvan zijn A3nne (Adriënne), Marl1 (Marleen) maar ook in achternamen: 3huizen (of een afbeelding van huizen), Van Boven met een pijltje naar boven of 7Bergen of als een 7 met drie circumflexen.''

Overigens is het niet zo dat de afkorting ff voor `effe, even' en lettercijfercombinaties pas in de chattaal zijn bedacht. Diverse lezers stuurden mij een raadseltje dat in de Tweede Wereldoorlog opgang maakte. `AH R S T FF ZZ' blijkt te moeten worden gelezen als `A ha, er is thee, effe zetten'. Een variant is: `H X I T FF ZZ' (`Ha, ik zie' etc.). Maar er zijn nog véél oudere voorbeelden, met name in rebussen. Daarin vinden we dit soort dingen al in de Middeleeuwen.

Ik moet nog iets rechtzetten. Vorige week schreef ik dat op treinstations de mededeling `De trein kan wegens werkzaamheden niet rijden' met veel nadruk op de slot-n wordt uitgesproken. ,,Als u en ik dat zinnetje zouden uitspreken'', beweerde ik, zouden we de slot-n achter werkzaamheden en rijden weglaten; dat zou natuurlijker klinken. Maar geldt dit wel voor het hele Nederlandse taalgebied?

Nee, dat was nogal stom van me, want in de praktijk ligt het veel genuanceerder. In de Randstad wordt de slot-n vaak ingeslikt (taalkundigen noemen dit n-apocope), maar in het noorden en oosten van Nederland en in sommige delen van Vlaanderen wordt hij wel uitgesproken. Het weglaten van de slot-n vindt bovendien vooral plaats bij meervoudsvormen van de zelfstandige naamwoorden en werkwoordsuitgangen.

Ik heb me dus schuldig gemaakt aan Randstedelijk denken, en er waren veel lezers die me daar – soms in felle bewoordingen – op wezen (,,ik kom uit het Oosten, en daar lezen we ook de NRC!''). Voor de reacties: zie Woordhoek op de website van de NRC.

Wie kent er meer voorbeelden van naamillustraties? Reacties naar sanders@nrc.nl