Mozart van het schaken vreest niemand

Het Noorse wonderkind Magnus Carlsen (13) was zaterdag in Amsterdam voor de officieuze presentatie van het boek over zijn snelle opmars in de schaakwereld. En passant versloeg hij in een simultaan vijftien Nederlandse clubschakers.

Bij de Amsterdamse boekhandel Scheltema hangen de affiches van de Kinderboekenweek achter de ramen. Veel klanten schuifelen op zaterdagmiddag langs de stapels kinderboeken, niet wetende dat het sprookje zelf zich op de eerste etage afspeelt. Daar signeert het pas dertienjarige Noorse schaakgenie Magnus Carlsen het boek Schaakwonder: Hoe Magnus Carlsen de jongste grootmeester ter wereld werd. Het boek is geschreven door zijn trainer Simen Agdestein, zesvoudig Noors schaakkampioen en tevens achtvoudig voetbalinternational.

Na de verplichte signeersessie speelt de kleine Magnus, omringd door enkele tientallen schaakliefhebbers, een simultaan tegen vijftien Nederlandse clubschakers. ,,Wat gaat hij snel'', mompelen enkele omstanders, onder de indruk van het tempo waarmee het wonderkind langs de borden loopt en zijn zetten doet. Vader Henrik Carlsen, die de meeste anekdotes voor het boek over zijn zoon leverde, kijkt met een tevreden glimlach toe en handelt ondertussen enkele interviews af.

,,Magnus heeft mijn verwachtingen overtroffen. Ik ben blij met zijn progressie. Alles wat hij vanaf nu presteert is een bonus'', zegt Carlsen over de indrukwekkende opmars van zijn zoon in de schaakwereld. Carlsen en zijn vrouw namen in de herfst van 2003 een sabbatical en reisden met Magnus en zijn zusje door Europa, langs diverse schaaktoernooien. Magnus was gewild bij de organisatoren en maakte zijn belofte waar op het prestigieuze toernooi van Wijk aan Zee, waar hij begin dit jaar de aandacht trok door zijn winst in de C-groep en zijn eerste grootmeesterresultaat behaalde.

Het leverde hem een uitnodiging op voor het sterk bezette Aeroflot Open in Moskou, waar Magnus de schaakwereld opnieuw verbaasde met een topprestatie: een score van 5,5 uit negen partijen betekende de tweede grootmeesternorm. `Schaakbom' en `schaakgenie' kopten enkele Noorse kranten toen de `Magnus-koorts' was aangewakkerd. Maar de publicitaire doorbraak kwam pas echt in Reykjavik, waar Magnus dit voorjaar de schaakwereld op zijn kop zette door oud-wereldkampioen Anatoly Karpov in een snelschaakpartij te verslaan en de superieure Garry Kasparov op remise te houden.

Carlsen verloor in Reykjavik zijn tweede partij tegen Kasparov. Na afloop verzuchtte de vroeg wijze Magnus dat hij ,,had gespeeld als een kind''. ,,Dat meende hij echt, want normaal speelt hij niet als een kind'', vertelt Carlsen over zijn zoon met het fenomenale geheugen en analytische vermogen. ,,In sociaal opzicht is hij nog een jongen van dertien. Als hij met schoolvriendjes voetbalt, zit hij op hun niveau. Maar als je kijkt naar zijn gedachtelijn en redeneervermogen is hij al behoorlijk volwassen. Op school gaat hij graag in discussie met de leraar. De andere leerlingen vinden dat wel eens arrogant.''

Voor zijn tweede maakte Magnus al legpuzzels van meer dan vijftig stukjes. Op vijfjarige leeftijd kende hij de oppervlakten, inwonersaantallen, vlaggen en hoofdsteden van alle landen in de wereld uit zijn hoofd en maakte hij ingewikkelde bouwsels van Lego. Engels heeft hij zich min of meer zelf aangeleerd door vanaf zijn achtste Engelse schaakboeken te lezen. ,,Magnus is nu acht- tot tienduizend uren met schaken bezig geweest en heeft zo'n vijftigduizend diagrammen bestudeerd'', schat vader Carlsen.

De bekroning kwam op 26 april 2004 in Dubai, waar het derde grootmeesterresultaat in zijn prille carrière Magnus de grootmeestertitel opleverde. De media kwamen superlatieven tekort en vielen over de `Mozart van het schaken' heen, maar werden op afstand gehouden door vader Carlsen. In het boek van Agdestein, waarin Magnus' partijen afgewisseld worden met onderhoudende anekdotes over het gezin Carlsen, is te lezen hoe het nieuwsprogramma `60 minutes' van de Amerikaanse tv-zender CBS bot ving bij de Carlsens. Het gezin zat aan tafel, toen het telefoontje uit Amerika kwam. CBS kreeg Magnus niet te spreken.

Carlsen en Agdestein bevestigen dat alle aandacht en publiciteit grotendeels aan het schaaktalent voorbijgaan. ,,Toen hij Karpov had verslagen vroegen de grote Noorse zenders hem, maar Magnus heeft alles afgewezen'', lacht trainer Agdestein, die zijn leerling nog net voorgaat op de ratinglijst. Hij begeleidt Magnus nu ruim vier jaar en benadrukt het belang van het spelplezier voor zijn pupil. ,,Plezier vermindert de druk. Maar hij is mentaal al sterk, want hij is zo gefocust op schaken. Ik richt me op zijn ontwikkeling. Van mij kan hij niet veel meer leren, maar ik kan hem nog wel adviezen geven.''

Ook voor Carlsen staat het spelplezier van zijn zoon voorop. ,,Magnus wil goed presteren en legt zichzelf druk op. Mijn vrouw en ik zeggen hem altijd dat resultaten niet belangrijk zijn en dat hij gewoon plezier moet hebben. We hebben hem nooit onder druk gezet en doen er alles aan hem een normaal leven te geven.'' Vandaar ook dat Carlsen zich niet waagt aan voorspellingen over toekomstige successen. Wel prijst hij het geheugen, het analytisch vermogen en de vechtersmentaliteit van zijn zoon. Onmisbare ingrediënten voor een topschaker. ,,Hij schijnt niet bang te zijn voor zijn tegenstanders. Beslissend voor zijn succes zou kunnen zijn dat Magnus wordt gedreven door nieuwsgierigheid en niet door ambitie.''

Carlsens verhaal wordt overstemd door een luid applaus, als Magnus na ruim een uur zijn vijftien tegenstanders stuk voor stuk heeft afgetroefd. Schijnbaar onbewogen ondergaat hij alle aandacht. Met lichte tegenzin beantwoordt hij vragen. ,,Ik mis school niet. Schaken is veel leuker'', zegt hij in het Engels. Of het een zware middag was? ,,Het was niet echt makkelijk. Er zaten een paar sterke spelers bij'', vertelt het schaakwonder, dat gek is van voetbal. Volgens oud-international Agdestein heeft Magnus' voetbaltrainer hem achter in de verdediging geposteerd, omdat hij ,,het spel zo goed leest''. ,,Ik ben de sweeper, maar ik sta liever op het middenveld'', knikt Magnus. In zijn hoofd is hij al bij de wedstrijd Ajax-Heerenveen, waar hij 's avonds te gast is. ,,Nee, ik heb geen voorbeelden in het voetbal en schaken.''