Hongaars referendum symbolisch

Moeten Hongaren in buurlanden van Hongarije het dubbele staatsburgerschap krijgen? Nog dit jaar houden de Hongaren er een referendum over. Het gaat om een omslachtige, vooral symbolische stap.

De Hongaarse media hebben niet hun sterverslaggevers gestuurd naar de persconferentie van de Wereldfederatie van Hongaren. De federatie licht haar plan toe om een referendum te houden over de vraag of de Hongaren in de buurlanden – Roemenië, Servië, Slowakije, Oekraïne, Kroatië – naast hun eigen ook de Hongaarse nationaliteit moeten krijgen. De mannen om de tafel zijn vrijwel allen tegen de pensioengerechtigde leeftijd, één zit te dutten. Terwijl Miklós Patrubány, president van de federatie, een uur lang onafgebroken spreekt, op monotone toon zonder ook maar eenmaal te glimlachen, noteert vrijwel niemand iets: wat Patrubány roept, is al honderd keer geroepen.

,,De Hongaarse politieke partijen hebben de afgelopen veertien jaar getoond dat zij uiteindelijk onwillig zijn om iets te doen aan het dubbele staatsburgerschap'', zegt Miklós Patrubány: ,,Ze hadden in 1990 alle Hongaren in de buurlanden het dubbele staatsburgerschap moeten aanbieden, zoals Kroatië dat voor de Kroaten heeft gedaan. Maar de Hongaarse politici zijn steeds de weg van de minste weerstand gegaan. We hoopten dat Hongarije de Hongaren over de grens een dubbel staatsburgerschap zou aanbieden vóór toetreding tot de EU, maar ook dat hebben ze nagelaten. Wij willen voorkomen dat miljoenen Hongaren weer achter een IJzeren Gordijn moeten leven.'' Daarom, zegt hij, zijn meer dan de vereiste 200.000 handtekeningen verzameld om tot een referendum te komen.

In 1920 werd Hongarije met het Verdrag van Trianon gedwongen tweederde van zijn grondgebied af te staan aan Roemenië, Tsjechoslowakije en Joegoslavië. Vijf miljoen Hongaren hoorden van de ene op de andere dag bij een buurland. Doordat Hongarije per 1 mei dit jaar lid is geworden van de Europese Unie en Roemenië, Servië, Kroatië en Oekraïne nog niet, worden veel van de etnische Hongaren door de nieuwe buitengrens van de EU afgesneden van het moederland. De wens is bij de grens `niet als Chinezen maar als Hongaren behandeld te worden', zoals een Hongaar uit Transsylvanië het uitdrukte. Verder wordt de toekenning van het dubbele staatsburgerschap gezien als de spirituele hereniging met Hongarije, `de reparatie van Trianon', en heeft het voor veel Hongaren over de grens een belangrijke symbolische functie.

De Hongaren die wonen in de in 1920 verloren gebieden waren lang vooral de heroïsche slachtoffers van het vermaledijde verdrag van Trianon. Maar nu dubbel staatsburgerschap binnen handbereik lijkt te komen, veranderen ze van tragische helden in een potentiële belasting voor het Hongaarse sociale stelsel. Sommigen vrezen massale immigratie van etnische Hongaren uit de buurlanden als ze eenmaal een Hongaars paspoort hebben. De extra belasting van pensioenen en gezondheidszorg zou de Hongaarse staat kunnen verlammen.

De Wereldfederatie deelt die vrees niet. ,,We vinden dat alleen zij die hebben bijgedragen aan het sociale systeem er van mogen profiteren. Dus daar hoeft niemand zich zorgen te maken'', zegt Patrubány. ,,Wij willen dat de etnische Hongaren blijven waar ze zijn. Het gaat er om dat zij de vrijheid hebben de grens over te gaan.''

Het omslachtige referendum heeft een groot symbolisch gehalte. Immers, als Roemenië EU-lid wordt hebben de in Transsylvanië wonende Hongaren (1,7 miljoen) geen enkel probleem de grens over te komen – de 600.000 in Slowakije wonende Hongaren hebben dat probleem al niet meer. In praktische zin zouden dus alleen de 290.000 Hongaren in de Vojvodina en de 140.000 Hongaren in Oekraïne profijt hebben van het dubbele staatsburgerschap – de rest is symboliek.

De regerende socialistische partij MSZP houdt zich op de vlakte. Ze kan geen nee zeggen tegen het referendum, omdat dat de centrumrechtse oppositiepartij Fidesz in de kaart zou spelen. De Hongaren in het buitenland worden altijd al, verbaal in ieder geval, door Fidesz gesteund en zouden een grotere affiniteit met die partij hebben.

De huidige wetgeving bepaalt dat men het Hongaarse staatsburgerschap pas kan verwerven als men permanent in Hongarije woont. De MDF, de kleine oppositionele, gematigd conservatieve partij, wil het vóór het referendum mogelijk maken dat Hongaren in de omringende landen het dubbele staatsburgerschap aanvragen. ,,Dan kan alles veel makkelijker geregeld worden'', zegt László Nadasi van de MDF: ,,Het referendum heeft het gevaar in zich dat de opkomst te laag zal zijn. Wij zijn het eens met het doel, maar niet met het middel. Het toekennen van het dubbele staatsburgerschap is een morele, historische noodzaak.''

Thomas Glaser, hoofd van de EU-missie in Hongarije: ,,De Europese Commissie vindt het prima als een lidstaat individuen het dubbele staatsburgerschap aanbiedt, maar het is onacceptabel als het collectief wordt toegekend. De eis van de commissie is: dubbel staatsburgerschap voor het individu en slechts op initiatief van het individu. Dat vanuit een metropool een hele streek van dubbel staatsburgerschap wordt voorzien is uit den boze.'' Het is een consequentie waar Patrubány niet omheen kan: als het dubbele staatsburgerschap er komt, zal elke individuele Hongaar over de grens er zelf om moeten vragen.

De Hongaarse wetgeving was uit angst voor een te lage opkomst bij het referendum over toetreding tot de EU al aangepast. In de plaats van de eerdere 50 procent plus één is nu 25 procent plus één van het electoraat voldoende voor een bindende uitkomst. Bij het referendum over toetreding tot de EU was er een reclamebudget van omgerekend 16 miljoen euro om de voordelen van de EU te benadrukken. Nu is er geen cent.

,,Hongarije heeft hard gevochten voor democratie, maar nu merk je dat er een grote verkiezingsmoeheid is'', zegt Glaser. ,,De benodigde twee miljoen kiezers voor het referendum zullen alleen opdagen als er volle boodschappentassen bij de kiesbureaus worden uitgedeeld, of de nieuwe Fiat Uno.''