Wat wilde die Wilde?

Vandaag is het precies 150 geleden dat Oscar Wilde werd geboren. Pieter Steinz wijdt deel 36 van zijn thematische serie over wereldliteratuur aan The Picture of Dorian Gray in het bijzonder en dubbelgangers in de fictie in het algemeen.

Wees voorzichtig met je wensen, vóór je het weet gaan ze in vervulling. Deze oude (Chinese?) waarschuwing zou een van de motto's kunnen zijn van The Picture of Dorian Gray, de enige roman van Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde (1854-1900). De decadente Victoriaanse edelman Dorian Gray – geen spiegelbeeld van de schrijver maar van de lezer, aldus Wilde in zijn voorwoord – wordt in dit gotische sprookje getroffen door het portret dat een schilder van hem heeft gemaakt. Verzuchtend dat het oneerlijk is dat het doek de schoonheid zal behouden die hij moet verliezen, roept hij uit: `O, was het maar andersom! Als het schilderij zou kunnen veranderen, en ik blijven zoals ik ben.'

Zijn wil geschiedt. Onder invloed van zijn meester in het kwaad, de amorele estheet Lord Henry Wotton, leidt Dorian een leven van uitspattingen dat onder meer resulteert in de zelfmoord van zijn geliefde. En terwijl zijn uiterlijk onveranderd blijft, tekent Dorians kwade inborst zich af op het wonderportret, dat een afzichtelijke figuur toont. Pas als hij tegen de veertig loopt – en niet lang nadat hij in een opwelling de schilder heeft vermoord die als zijn laatste restje geweten fungeert – begint hij van zichzelf te walgen. De jong gebleven Dorian Gray kan de aanblik van het schilderij op zolder niet meer verdragen en steekt er met een mes op in. Een halfuur later wordt hij gevonden `met een mes door zijn hart [...] verschrompeld, gerimpeld en weerzinwekkend van gelaat.' Het portret is weer gaaf en mooi als twintig jaar tevoren.

De bedrieglijkheid van een mooi en elegant voorkomen (waarachter een boosaardige persoonlijkheid schuilgaat) is maar een van de vele thema's die worden uitgewerkt in The Picture of Dorian Gray; net als de innerlijke strijd tussen goed en kwaad. Zoals met de meeste klassieke boeken kun je met Wilde's griezelverhaal alle kanten op: in het slot lees je een allegorie op de midlife-crisis; uit het plot leer je dat het onbekommerd najagen van je eigen pleziertjes funest is; en de spitse discussies tussen Dorian en Lord Henry zitten tjokvol oneliners van het kaliber `There is only one thing in the world worse than being talked about, and that is not being talked about.' Daarbij is Dorian Gray ook nog eens een van de mooiste variaties op het zogeheten Doppelgänger-motief in de literatuur. Want al is het portret niet de directe dubbelganger van Dorian (maar de verbeelding van zijn slechte ik), het schilderij en de persoon zijn kennelijk communicerende vaten. Anders dan de dokter in The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde (van Wilde's tijdgenoot Robert Louis Stevenson) hoeft Dorian niet met elixers te goochelen om toe te kunnen geven aan zijn laagste lusten én mee te blijven draaien in de respectabele wereld van alledag. Zijn zonden tekenen zich alleen af op zijn geschilderde evenbeeld.

Uiteindelijk loopt het slecht af met Dorian, zoals met de meeste literaire personages die hun dubbelganger tegenkomen. Lees de samenvattinkjes in de tijdbalk hieronder er maar op na. Al sinds de zwarte romantiek van Edgar Allan Poe hebben dubbelgangerverhalen een vast stramien: een man – waar zijn de vrouwelijke dubbelgangers in de literatuur? – ontmoet zijn evenbeeld en wordt door hem overvleugeld, in het verderf gestort of gedood. De uitzonderingen op de regel zijn dubbelgangers die plezier hebben in het leiden van een ander leven, zoals de jongetjes in The Prince and the Pauper van Mark Twain en de amorele moordenaar in The Talented Mr Ripley van Patricia Highsmith. Of tweelingen die onbekommerd gebruik maken van het feit dat niemand weet wie wie is, zoals de hoofdpersonen van Das doppelte Lottchen van Erich Kästner en de Kameleonreeks van H. de Roos. Maar noch Lotte & Louise, noch Hielke & Sietse zijn dan ook Doppelgängers in de literair-filosofische zin van het woord.

Reacties:

steinz@nrc.nl

Oscar Wilde: `The Picture of Dorian Gray' (verkrijgbaar in Penguin en Signet Classics; Nederlandse vertaling van Else Hoog).

Volgende week in `Lees mee met NRC': brieven in fictie. Besproken boek: `Sara Burgerhart' van Betje Wolff & Aagje Deken.