Waken over kristallen fles die Wit-Rusland heet

De Wit-Russen kiezen een nieuw parlement. Ze spreken zich ook uit over een derde ambtstermijn voor president Loekasjenko – wat de grondwet verbiedt.

Aleksandr Loekasjenko, volgens het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken sinds 1994 ,,Europa's laatste dictator'', wil in 2006 een derde ambtstermijn als president van Wit-Rusland. De grondwet verbiedt dat, maar daar weet Loekasjenko wel een oplossing voor. ,,Jarenlang al draag ik met de grootste zorg deze kristallen fles die Wit-Rusland heet. Ik ben bang hem te laten vallen, hij is te fragiel en te kwetsbaar. Ik wil niet dat onverantwoordelijke politici de hand leggen op de schoonheid die we hebben geschapen, daarom leg ik de vraag neer in een referendum'', aldus Loekasjenko.

En dus mogen de Wit-Russen morgen niet alleen een nieuw Huis van Afgevaardigden kiezen, maar ook antwoord geven op de vraag of Loekasjenko in 2006 mag meedoen aan de presidentsverkiezingen en of de bepaling in de grondwet die de derde termijn verbiedt, mag worden gewijzigd.

De parlementsverkiezingen zijn, zoals alle vorige onder Loekasjenko, doorgestoken kaart. In Wit-Rusland, het zwarte gat van Europa, bestaat geen oppositie met een stem. Veel leiders van de oppositie zijn naar het buitenland verdreven, andere zijn spoorloos verdwenen en vrijwel zeker vermoord. Wat er nog rest kan zich niet verdedigen tegen de trucs die de ,,absolute monarch'' – de oppositie over het staatshoofd – ten dienste staan. Opposanten krijgen geen of nauwelijks toegang tot de elektronische media – onafhankelijke media worden onderdrukt. Ze worden geschrapt van de kandidatenlijst – één kandidaat werd geschrapt omdat hij 28 eurocent had verzwegen op de aangifte van zijn inkomen over het jaar 2003. De tv-toespraken (van vijf minuten) waarop ze recht hadden zijn afgekeurd omdat ze de president ,,zonder reden'' zouden hebben willen ,,beledigen''. Hun campagnemateriaal is in beslag genomen bij politierazzia's. Ze worden in tv-documentaires voorgesteld als aanhangers van Hitler en als ,,parasieten van het Westen''. Enzovoorts. Dinsdag nog werd een oppositiekandidate van de lijst geschrapt omdat ze een oppositiekrant met haar portret op de voorpagina gratis uitdeelde op straat – de kiescommissie vond dat ,,een poging kiezers om te kopen''. Oppositiepartijen mogen maar 0,2 procent van het personeel in de stembureau's leveren, ze mogen géén waarnemers stationeren. Een aantal buitenlandse waarnemers kreeg pas na flinke druk van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa een visum, na een aanvankelijke weigering.

Loekasjenko, ex-directeur van een kolchoze (collectieve Sovjet-boerderij), bestuurt zijn land al tien jaar als een Sovjet-republiek – de 180 grootste bedrijven zijn nog altijd staatsbezit en het grootste deel van de begroting gaat op aan verlieslijdende kolchozen. Het parlement is een jaknikmachine sinds hij in 1996 het toenmalige parlement ontbond, de oppositie naar huis stuurde en zijn fractie als nieuw parlement installeerde. Wat er nog aan tegenstand is overgebleven, wordt monddood gemaakt als het zich roert. Loekasjenko, die parlementariërs als ambtenaren beschouwt en die niet alleen de leden van de Raad van de Republiek (het `Hogerhuis'), maar ook die van het Constitutionele Hof en van de nationale kiescommissie persoonlijk heeftuitgekozen, leest iedereen die een kritisch woord waagt te uiten, ongenadig op de tv de les – zijn zendtijd is ongelimiteerd. Hij heeft ook al bij voorbaat bepaald dat dertig procent van de huidige parlementariërs moet worden herkozen, dat ,,geen enkele zakenman tot het parlement zal doordringen'' en dat veertig procent van het nieuwe parlement uit vrouwen moet bestaan.

Loekasjenko's derde termijn is strijdig met de grondwet – het referendum dat dat euvel moet verhelpen is op zijn beurt strijdig met de kieswet. Die bepaalt in artikel 112 immers dat ,,zaken die te maken hebben met de verkiezing of het ontslag van de president niet in een referendum kunnen worden behandeld''. Toch kwam de voorzitter van de centrale kiescommissie, Lidia Jarmosjyna, tot de conclusie dat het referendum ,,volledig in overeenstemming is met de kieswet''. Hoe ze die conclusie heeft bereikt, zei ze niets.

Een referendum is volgens de regels alleen geldig als de helft van het electoraat gaat stemmen. Om zeker te zijn van een hoge opkomst past Loekasjenko een andere truc toe: de verkiezingen en het referendum vinden formeel morgen plaats, maar al sinds dinsdag zijn de stembureau's open, om iedereen die morgen niet kan gaan stemmen, toch de gelegenheid te geven zijn stem uit te brengen. Die truc stelt het overheidsapparaat in staat iedereen onder druk te zetten. Zelfs na het begin van de verkiezingen zijn nog oppositiekandidaten van de lijst geschrapt.

Over de uitslag van de parlementsverkiezingen hoeft Loekasjenko zich geen enkele zorg te maken. Of dat ook voor het referendum geldt, is niet zeker. Zijn staatsmedia reppen van universele vreugde over zijn bereidheid, zijn land ook na 2006 te blijven dienen. Maar drie bureaus voor opiniepeiling, waaronder twee buitenlandse, hebben gemeld dat 53 procent van het kiesvolk tegen een derde termijn voor de president is, en dat maar 26,2 procent hem na 2006 graag ziet aanblijven. Gelukkig voor Loekasjenko is hij het echter die het tellen van de uitgebrachte stemmen controleert.