`Ik wil laten zien dat het ook anders kan'

Minister Brinkhorst van Economische Zaken verzet zich tegen `een groot vals beeld' dat de vakbonden van het kabinet neerzetten. `Wij werken aan de toekomst en dat doen we voor onze kinderen en kleinkinderen.'

Als het departement van Economische Zaken niet zou bestaan, zou je het moeten oprichten. Minister Laurens Jan Brinkhorst (Economische Zaken, D66) moet een ,,beetje lachen'' om mensen die denken dat zijn ministerie geen bestaansrecht heeft. In de week van de massastaking in het openbaar vervoer en de verkenning die staatssecretaris Van der Knaap (Defensie, CDA) uitvoerde, verdedigde hij zijn begroting in de Kamer. Brinkhorst: ,,Mijn overtuiging is dat een betrouwbare overheid er toe doet omdat die bepaalde belangen behartigt die per se niet door de markt behartigd kunnen worden.''

EZ behartigt primair het publieke belang, stelt hij. En daarom mag het zich met veel zaken bemoeien. Dat dit af en toe weerstand oproept, zowel bij de sociale partners als binnen het kabinet, neemt de 67-jarige minister voor lief: ,,Ik ga niet over alles, maar het gaat om integraal beleid. Er zijn verschillende facetten die met economische groei te maken hebben. Je hebt gezamenlijke verantwoordelijkheden. We hebben het zo vaak over verkokering, en als EZ nu een goede visie heeft op groei, dan moet ze zich ermee bemoeien. De enorme hervormingsagenda die we nu aan het uitvoeren zijn en die Nederland klaar moet maken voor onze kinderen en kleinkinderen, kan alleen maar slagen als je goed samenwerkt.''

En dat was anders bij andere kabinetten?,,Wij treden op als kabinet, we treden niet terug, zoals onder Paars. Wij hebben een duidelijke visie.''

Toch wordt die slecht begrepen.,,De oppositie benoemt ons belangrijkste doel, structurele hervorming, veel te weinig. In de debatten focust de oppositie op de rolverdeling in plaats van op de groei. Het beeld dat geschetst wordt van de afbraak van de verzorgingsstaat, daar erger ik me aan. Het is gewoon niet waar. We moeten voor een volgende generatie de verworvenheden van de verzorgingsstaat overeind houden.''

Hoe heeft de verzorgingsstaat zo topzwaar kunnen worden dat dit kabinet nu zo hard moet ingrijpen?

,,De VUT is in de jaren tachtig ingevoerd, in een tijd van hoge jeugdwerkloosheid. Daarom moesten oudere mensen eerder stoppen. Nu, 20 jaar verder, komen we mensen tekort. Een groeiende generatie gaat met verlof, daardoor zitten we met een veel kleinere groep werkenden. Ga je door met het stimuleren van stoppen met werken, dan bereik je perverse effecten. Je moet dat probleem erkennen. De oppositie goochelt in het begrotingsdebat met cijfers en verwijt mij dat ik lieg met cijfers. Daar zit een ontkenningselement in dat ik zorgelijk vind. We hebben meer mensen nodig op de arbeidsmarkt, ik wil vooruit kijken.''

U bent nu aan het hervormen en schroeit een aantal uitvalswegen voor ouderen dicht. Jan van Zijl van de Raad voor Werk en Inkomen zegt: `Hervormen is goed, maar u vergeet te stimuleren.'

,,Er kan heel veel, daar zijn we mee bezig, maar daar kan ik nu nog niet zo veel over zeggen. Wij zeggen: we straffen mensen niet door ze langer door te laten werken. We nemen alleen voordelen af die ongerechtvaardigd vrije tijd bevorderen. Ik sta er open voor om ook positieve prikkels in te voeren voor mensen die langer willen doorgaan. Maar het maatschappelijk verzet tegen het afschaffen van de fiscale stimulans, daar zetten we terecht een streep onder. Daar heeft de overheid een verantwoordelijkheid in.''

U zegt: het moet over mensen gaan. Hoe houdt u die mensen die langer doormoeten gemotiveerd aan het werk?

,,Dat noem ik sociale innovatie. Ik heb al in het voorjaar samen met Sociale Zaken het initiatief genomen en we zijn daar hard mee bezig. Je moet dat niet van bovenaf opleggen. Ik schrok laatst toen ik las dat 75 procent van de mensen geen plezier in zijn werk heeft. De arbeidsmotivatie moet versterkt worden, en dat is in eerste instantie een kwestie van de werkgevers. Die moeten het aantrekkelijker en socialer maken om mensen plezier in het werk te geven. Ik heb daar dit voorjaar ook contact over gehad met de toenmalige staatssecretaris van Sociale Zaken Rutte en met de vakbondsvoorzitters De Waal en Terpstra. Dat was veelbelovend. We moeten dat aan de orde stellen om de arbeidsproductiviteit en slimmer werken te stimuleren. Ik roep de vakbeweging op om verantwoordelijkheid te nemen voor die brede agenda.''

Waar bestaat die agenda uit?

,,Het kernwoord moet sociale innovatie zijn: hoe bevorder je dat mensen langer werken door fiscale prikkels aan de positieve kant? Het beeld is ontstaan dat er een paar houten Klazen in het kabinet zitten die geen oog hebben voor de problematiek. Die beelden corresponderen niet met de werkelijkheid. De discussie over de vergrijzing gaat door, daar moeten we over praten. Het is van grote betekenis om weer met de vakbeweging om de tafel te gaan.''

Had het kabinet niet al veel eerder met die brede agenda moeten beginnen. Het beeld bestaat dat er tot nu toe vooral bezuinigd is en niet structureel hervormd.

,,Er is een breuk in het denken nodig. Ik denk niet in termen van de afbraak van de verzorgingsstaat. Dat is een groot vals beeld, zeg ik Thorbecke na. Dit kabinet wil de discussie weer op gang helpen. In de media lees ik veel over de weerstand, maar niet over het feit dat in de Kamer de basiskeuzes die ik in de begroting maak niet ter discussie worden gesteld.''

Dat is ook logisch. U heeft in de Kamer een meerderheid, maar er gebeurt intussen in het land een heleboel.

,,Ja, en dat begrijp ik best. Ik heb veel over de landsgrenzen heen gekeken, en er wordt in landen om ons heen nog veel harder ingegrepen, in Duitsland en Frankrijk bijvoorbeeld. Het thema groei vergt aanpassing van de bestaande structuren. Mensen vinden dat moeilijk. En als het dan ook nog eens binnen drie jaar gebeurt, terwijl we zelf het beeld hebben dat het zoveel beter ging, is het onvermijdelijk dat mensen zeggen: wat betekent dit voor mij? Maar ik vraag ook begrip voor de andere kant, dat het nodig is om dingen in beweging te krijgen. En dan krijg je daarna de fine-tuning.''

Dat klinkt als: `oktober actiemaand en november sociale innovatie-maand'. Wanneer gaat u weer praten?

,,De Waal en Terpstra zijn voor de sociale innovatie, dat vind ik hoopgevend. We hebben een hele verantwoordelijke vakbeweging, zo vaak hebben we geen stakingen. Ik heb vertrouwen in de verantwoordelijkheid van de vakbeweging. Ik heb de laatste tijd niet zo heel veel contact met ze, maar toch. We zullen maatregelen voorstellen die tot een nieuw klimaat leiden.''