Regels blijven regels, ook in Zimbabwe

Rechters in Zimbabwe staan onder zware druk van de regering. Toch zijn ze de afgelopen vijf jaar opvallend trouw gebleven aan de letter van de wet.

Rechter Paddington Garwe had op 29 juli al vonnis willen wijzen in de hoogverraadzaak tegen de Zimbabweaanse oppositieleider. In de weken voorafgaand aan de uitspraak zoemde de hoofdstad van geruchten dat hij Morgan Tsvangirai `schuldig' zou verklaren. Dat gerucht is vandaag met de vrijspraak definitief ontkracht.

Garwe moest zijn oordeel in juli uitstellen omdat hij was vergeten zijn twee zogeheten `bijzitters' te raadplegen, zoals de wet verplicht. Bijzitters flankeren rechters bij het Hooggerechtshof, mogen zich niet met wettelijke aangelegenheden bemoeien maar zijn wel bevoegd alle bewijsmateriaal op feitelijkheid te toetsen. Omdat Garwe dat in de haast had vergeten, werd hij teruggefloten. Regels zijn regels.

Het incident en de vrijspraak van vandaag tonen aan dat de rechtspraak in Zimbabwe heel wat minder slaafs is dan oppositiegroeperingen vaak beweren. Zoals Tsvangirai's raadsman George Bizos desgevraagd zegt: ,,De rechtspraak in Zimbabwe staat onder enorme druk. Rechters worden bedreigd, hun uitspraken worden niet gerespecteerd als ze de regering niet bevallen, en sommigen zijn tot ontslag gedwongen.'' Maar ondanks die omstandigheden zijn de Zimbabweaanse rechters de afgelopen vijf jaar opvallend vaak eigenwijs geweest en trouw gebleven aan de letter van de wet.

Volgens Albert Musarurwa van de Legal Resources Foundation in de hoofdstad Harare zijn rechters in twee categorieën op te delen. ,,Zij die sinds de onafhankelijkheid in 1980 zijn aangesteld en de onafhankelijkheid van de Zimbabweaanse rechtspraak tot de laatste man willen verdedigen. En zij die sinds het begin van de politieke chaos de afgelopen vijf jaar zijn aangesteld en kritiekloos de wil van de regering van Zanu-PF uitvoeren.''

Rechter Paddington Garwe die Tsvangirai vandaag vrijsprak, behoort tot de laatste categorie. ,,Hij is onmiskenbaar een Zanu-man'', zoals jurist Musarurwa zegt. Garwe verklaarde tussentijdse verkiezingen die volgens mensenrechtenorganisaties stijf stonden van geweld en intimidatie, als ,,geldig''. Hij verzette zich ook tegen verlenging van de presidentsverkiezingen in 2002, toen in de oppositiebolwerken Bulawayo en Harare nog kilometerslange rijen voor de stemlokalen stonden. Volgens de oppositie heeft die beslissing haar de overwinning gekost. En Garwe accpeteerde de gratis boerderij die de regering maanden eerder van een blanke boer had afgenomen.

Weinig rechters zijn de laatste jaren sterk genoeg geweest om zulke giften te weigeren. Een magistraat in Bulawayo die anoniem wil blijven, vertelde in juli aan deze krant hoe ze eigenaresse werd van een boerderij aan de andere kant van het land. ,,Natuurlijk heb ik geaccepteerd, ik kan nauwelijks van mijn salaris rondkomen.''

Opperrechter Anthony Gubbay werd in 2001 gedwongen af te treden nadat hij een aantal landbezettingen `onwettig' had verklaard. Zeker acht andere rechters namen sindsdien ontslag. In de zaak rond de enige onafhankelijke dagkrant Daily News heeft de rechtspraak zich tot het laatste moment verzet tegen sluiting van de krant. In vijf opeenvolgende rechtszaken noemden elke betrokken rechter het door de regering opgelegde publicatieverbod van de krant ,,ongrondwettelijk''. Een rechter die is getrouwd met een minister uit de Mugabe-regering, verzette zich vorig jaar ook tegen de nieuwe wet op Telecommunicatie. Die wet zou de geheime dienst de bevoegdheid geven om alle brieven en e-mails te openen.

,,Het is vooral een kwestie van karakter'', zegt Adrian de Bourbon, voormalig voorzitter van Zimbabwe's advocatencollectief, de BAR Association. ,,Deze rechters blijven ondanks alles geloven in de scheiding der machten.''

De partij van Mugabe probeert het verzet van de rechters steeds vaker via het parlement te omzeilen. Sinds de omstreden presidentsverkiezingen in 2002 is regeringspartij Zanu-PF een offensief gestart door wetten door het parlement te jagen die de bewegingsruimte voor alle potentiële oproerkraaiers tot een minimum beperkt. De komende weken buigt het parlement zich over een wet die mensenrechtenorganisaties verbiedt regeringsbeleid te bekritiseren. Juristen noemen de wet ongrondwettelijk en voorspellen dat rechters de nieuwe regelgeving zullen torpederen. Dat zou onmogelijk worden als Zanu-PF bij de parlementsverkiezingen in maart volgend jaar een tweederde meerderheid haalt en dus eigenhandig de grondwet kan aanpassen. In dat geval verliezen ook eigenwijze rechters hun laatste machtsmiddel.