Drukken aan de IJssel

Zoals de eerste auto's leken op koetsen, lijken de vroegste gedrukte boeken op hun handgeschreven voorgangers. En zoals automobielen nog altijd een `carrosserie' en `paardenkrachten' kennen, zo waren termen als `rubriceren' en `illumineren' die in het laatmiddeleeuwse drukkersbedrijf werden gehanteerd, ontleend aan de manuscriptproductie. In Zwolse boeken voor een markt zonder grenzen zet Jos M.M. Hermans, hoogleraar boekwetenschappen in Groningen, het hele productieproces van vroege drukken uiteen en gaat hij in op de sporen die bezitters en gebruikers daarvan hebben achtergelaten.

Van het verwerken van de kopij tot het zetten van de letters, en van het drukken en binden van de boeken tot de poppetjes die zich vervelende lezers in de marges hebben gekrabbeld: geen detail is over het hoofd gezien. Hermans' enthousiasmerende betoogtrant leidt ertoe dat je er als lezer niets van wilt missen. Fascinerend is het bijvoorbeeld te zien dat fouten in het nauwluisterende drukproces er veel over kunnen leren. Zo werden kolommen soms abusievelijk in de verkeerde volgorde op de bladzijde gedrukt. Dat is het geval in een exemplaar van een prekenbundel uit 1479, waarin een oplettende lezer met pen opmerkingen heeft geschreven als `sla nu omme', onder aan een kolom links op de bladzijde, en op de keerzijde van het blad: `hier misset wat wt [uit], ende in de colomne voer dit sermoen steet dat'. In een ander exemplaar blijkt de fout te zijn hersteld.

Het prekenboek verscheen bij drukker Johannes de Vollenhoe te Zwolle en ook de meeste andere voorbeelden waarop Hermans zijn uiteenzetting baseert, stammen uit die stad. De aanleiding voor Hermans' boek is dan ook de inventarisatie van alle edities die verschillende drukkers omstreeks 1500 in Zwolle hebben gepubliceerd. Ze zijn zorgvuldig beschreven in een catalogus die tweederde van het boek beslaat. Uit de periode vanaf 1477, toen hier vermoedelijk het eerste boek werd gedrukt, tot 1523, toen er een voorlopig einde kwam aan Zwolse publicaties, blijken 267 uitgaven traceerbaar van almanakken, religieuze werken en boeken van klassieke schrijvers. Daarvan zijn nog 1300 exemplaren bekend, in collecties en bibliotheken van Den Haag tot Boedapest en van Kaapstad tot Kiev.

De opvallende verspreiding van de boeken, geeft niet alleen aan dat Zwolse boeken kennelijk door collectioneurs over de hele wereld gekocht zijn, maar duidt er ook op dat de afzetmarkt in de tijd van hun ontstaan aanmerkelijk groter is geweest dan alleen Zwolle en omgeving. Het illustreert de vooraanstaande positie van deze welvarende Hanzestad. Door de invloed van de Moderne Devotie en met een hoog aangeschreven Latijnse school, heerste er een spiritueel en intellectueel klimaat waar de boekenuitgeverij bij uitstek tot bloei kon komen.

In zijn fraai verzorgde en geïllustreerde boek verwerkt Hermans de resultaten van eigen onderzoek en van gespecialiseerde deelpublicaties over het laatmiddeleeuwse boekenbedrijf tot een aanstekelijk betoog. Het boek en de bijbehorende mooie en instructieve tentoonstelling die wordt gehouden in het Stedelijk Museum Zwolle (t/m 14 november) zetten de Overijsselse hoofdstad voor het eerst op de kaart als een belangrijk uitgeverscentrum.

Jos M.M. Hermans: Zwolse boeken voor een markt zonder grenzen, 1477-1523. Met een catalogus van de verschenen edities en gegevens over de bewaard gebleven exemplaren. Hes & De Graaf Publishers, 312 blz. €79,50