`Koningin der Koerden' pleit voor Turkije

De Koerdische ex-parlementariër Leyla Zana, na 10 jaar vrij uit de Turkse gevangenis, bezoekt Brussel. Als pleitbezorger voor Turks lidmaatschap van de Europese Unie.

Het Europees Parlement kent gasten en gasten. Vandaag was er zo'n échte gast op bezoek: Leyla Zana, jarenlang de gevangen zittende Koningin der Koerden, tegenwoordig de levende lakmoesproef van het zich democratiserende en op Europa oriënterende Turkije. In juni werd zij na een verblijf van tien jaar in de gevangenis vrijgelaten. En vanmorgen sprak zij in Brussel voor een volle vergaderzaal de leden van het Europees Parlement toe.In het Koerdisch en in het Turks. Met de oproep aan de Turkse regering een democratische oplossing te vinden voor de problemen met de 12 miljoen leden tellende Koerdische minderheid. En de oproep aan Europa de hervormingen in Turkije vooral kritisch te volgen. ,,Er worden systematisch stappen gezet op weg naar democratie, maar de uitvoering lijkt nog steeds cosmetisch. De criteria van Kopenhagen moeten niet alleen in woord maar ook in essentie worden uitgevoerd'', zei Zana onder luid applaus van de parlementariërs.

Al jaren is Zana de `darling van het Europees Parlement' nadat zij in 1995 door de Europese volksvertegenwoordigers werd voorgedragen voor de jaarlijkse Sacharovprijs voor de mensenrechten. Een jaar daarvoor was de Koerdische parlementariër tot vijftien jaar cel veroordeeld wegens het lidmaatschap van ,,een illegale organisatie'' waarmee de Turkse autoriteiten doelden op haar vermeende banden met de Koerdische Arbeiders Partij, PKK. Sindsdien heeft het parlement in talloze resoluties opgeroepen tot haar invrijheidstelling.

In 1991 trad zij als lid van de pro-Koerdische Sociaal-Democratische Volkspartij (DEP) toe tot het Turkse parlement. Tijdens haar beëdiging droeg Zana de verboden Koerdische driekleur op haar revers. Tevens repte ze in een zinnetje in het Koerdisch van de broederschap van Turken en Koerden en riep ze op tot gelijke politieke en culturele rechten voor Turken én Koerden.

Haar actie leidde tot grote politieke verontwaardiging en uiteindelijk werd in 1994 de parlementaire onschendbaarheid van de Koerdische parlementariërs opgeheven. Kort daarop verdwenen acht van hen achter de tralies; zes parlementariërs weken uit naar Europa. Zana werd tot vijftien jaar gevangenisstraf veroordeeld; haar zeven metgezellen tot straffen van 3,5 tot 15 jaar. Nadat eerder rechtbanken in Turkije dit vonnis hadden bevestigd, werd het in juni van dit jaar door het hof van beroep in Ankara wegens vormfouten vernietigd en kwam Zana met nog drie andere ex-parlementariërs vrij in afwachting van een nieuw proces.

Sindsdien ontpopt zij zich als ambassadrice van een modern Turkije waarin Turken en Koerden vreedzaam samen kunnen leven in een ,,pluralistische en seculiere democratie''. Dat was ook de boodschap van Zana toen zij gisteren, vooruitlopend haar optreden van vandaag op bezoek was bij de commissie voor buitenlandse zaken van het Parlement. Als ,,broeders'' dienden Turken en Koerden met dat ene Turkije onderdeel uit te gaan maken van de Europese Unie.

Een betere pleitbezorger in het gereserveerde Europa voor het felbegeerde lidmaatschap kan de Turkse regering op dit moment nauwelijks wensen. Zeker, Turkije had nog een lange weg te gaan op het pad van democratie en het eerbiedigen van mensenrechten, zei Zana. Er was in afgelegen plaatsen nog altijd sprake van foltering, maar het was allemaal niet te vergelijken met wat zij en haar man hadden doorstaan. In Turkije vonden ,,revolutionaire veranderingen'' plaats waarvan zij hoopte dat deze zouden leiden tot een ,,mentale verandering in alle delen van de samenleving''.

Zelf had ze daar met haar gevangenschap de prijs voor betaald, zei ze vanmorgen in haar toespraak voor het parlement. Maar ze was ,,niet boos'' en niet ,,vol verwijten''. Zana: ,,Strijd kan niet gevoerd worden zonder een prijs te betalen.''