Stempel van de hofleverancier

Hoe verandert een prijs of onderscheiding je leven? Acht winnaars geven antwoord. Vandaag cabaretière Lenette van Dongen, die in 1994 doorbrak na een theaterprijs.

Als een schaatser die een stempeltje `haalt' tijdens de Elfstedentocht. Zo voelde cabaretière Lenette van Dongen (45) zich toen zij in 1994 de Pall Mall Export-prijs voor opkomend theatertalent in ontvangst nam. Vier maanden voor de uitreiking was haar soloprogramma Mag het wat zachter in première gegaan – een ,,combinatie van traditioneel mooie liedjes en ontraditioneel brutale conferences'', zoals een recensent van deze krant haar one woman show destijds typeerde. En toen ineens die prijs. ,,Een stempeltje tijdens de Elfstedentocht, het lijkt onbelangrijk'', zegt Van Dongen tijdens een gesprek in de artiestenfoyer van het Utrechtse Beatrix Theater, waar zij dezer dagen optreedt als Donna in de ABBA-musical Mama Mia. ,,Maar zonder dat stempeltje win je de wedstrijd niet.''

Haar carrière is sinds de prijsuitreiking in een stroomversnelling gekomen. Niet dat de prijs zich kan meten met bijvoorbeeld de Librisprijs. ,,Of de Nobelprijs voor mijn part.'' Maar toch. ,,Theaterdirecteuren maken een keuze uit – pak 'm beet – tachtig cabaretiers en cabaretières. Allemaal laten zij zich voorstaan op `rake observaties en keiharde grappen'. En ééntje meldt op haar cv dat ze de Pall Mall Export-prijs heeft gewonnen. `Boek maar twee optredens van Van Dongen' is dan de redenering. Ik denk, nee ik wéét dat die vermelding een gesprekspunt is geweest boven de tekentafel van theaterdirecteuren. Zie het als een stempel van de hofleverancier.''

Toch was de vreugde van korte duur. De avond na de prijsuitreiking verzorgde Van Dongen een gastoptreden ter gelegenheid van het jaarlijkse Boekenbal dat zij terugkijkend als ,,één groot fiasco'' beschouwt. Dichter Simon Vinkenoog stond halverwege de voorstelling demonstratief op om te gaan plassen – juist toen de cabaretière over incontinentie stond te zingen. De prijsuitreiking is voor haar sindsdien onlosmakelijk verbonden met wat zij ,,het meest overschatte bedrijfsfeestje van Nederland'' noemt. Van Dongen: ,,Het was buitengewoon ontnuchterend en misschien is dat terugkijkend niet eens zo slecht geweest. In dit vak liggen hulde en hoon dicht bij elkaar. Je moet er toch niet aan denken dat je gelóóft dat je goed bent?''

Toch staat haar naam sindsdien naast die van Stef Bos, Raoul Heertje, Theo Maassen en Hans Teeuwen – allen winnaars van de Pall Mall Export-prijs. En op de reputatie van die prijs komt een deel van het publiek volgens Van Dongen af. ,,Maar het effect ervan moet ook weer niet worden overschat. In het jaar dat ik de prijs won, werd ik door Karel de Graaf uitgenodigd voor zijn talkshow. Het was een pittig gesprek. Ik geef toe dat ik nogal grappig was. De volgende avond was mijn optreden in Hoogeveen uitverkocht, een complete verrassing. Tegen die paar minuten op televisie weegt geen enkele prijs op – wat aandacht, populariteit en inkomsten betreft.''

Het geldbedrag dat aan de prijs was verbonden – 15.000 gulden – zorgde niet direct voor een schokeffect. In interviews uit die periode liet Van Dongen weten dat zij het bedrag wilde gebruiken om ,,stage te lopen'' bij de Engelse comédienne Jennifer Saunders, geestelijk moeder van de serie Absolutely fabulous. Is dat ervan gekomen? ,,Ja, maar het was niet wat ik ervan verwachtte. Het leek me heel inspirerend om een maand met zo'n vrouw mee te lopen en erachter te komen hoe zij om zich heen kijkt. Maar Saunders was druk, druk, druk. Ze had helemaal geen behoefte aan een meisje uit Nederland.''

De rest van het geldbedrag ging op aan geluidsapparatuur. Lachend: ,,Onderschat de noodzaak van zo'n installatie niet. Voor een beginnende cabaretière is zoiets goud waard. Ik verdiende in die tijd geen rooie cent.''

Haar eerste soloprogramma en de prijs – ,,ik kan die twee zaken niet uit elkaar trekken '' – hebben haar boven alles een gevoel van artistieke en persoonlijke vrijheid gegeven. ,,Vroeger moest ik op een auditie eerst een pirouette draaien voordat ik mijn bek mocht opentrekken. Bepaalden anderen wat ik droeg, wat ik zei. Die tijd is voorgoed voorbij. Ik kan nu maken wat ik wil.''

Over twee weken: wetenschapper Ronald Plasterk