`Islam-discussie gaat alleen over politiek'

De discussie over de islam is zo politiek dat niemand er bij stilstaat dat de islam een religie is, en een manier van leven, zegt Anwar Ibrahim, oud-vice-premier van Maleisië, net vrijgelaten uit een Maleisische cel.

Als de Amerikaanse plaatsvervangende minister van Defensie zich onverwachts aandient, gooien de assistenten van Anwar Ibrahim zijn programma radicaal om. In München herstelt de voormalige vice-premier van Maleisië, die vorige maand na zes jaar in een Maleisische cel werd vrijgelaten, van een operatie aan een rugkwaal. Die had hij opgelopen na mishandeling door een (inmiddels veroordeelde) politiechef van zijn land.

Niet alleen Paul Wolfowitz, een van de architecten van de oorlog tegen Irak, wil de uitgesproken moslimleider graag spreken. Ook Abdulrahman Wahid, ex-president van Indonesië, meldt zich. Ze zijn er speciaal voor naar Duitsland gekomen.

Anwar en zijn bezoekers praten een morgen lang over de islam, over de oorlog in Irak, over democratisering en vooral over hoe het verder moet met de vermeende clash of civilizations – het schijnbaar oplopend conflict tussen het westen en de islam. Er wordt ernstig van gedachten gewisseld, maar ook gelachen en op elkaars schouders geklopt. Tegen het middaguur wenst Wolfowitz ,,zijn goede vriend'' sterkte en beterschap en keert hij huiswaarts. Wahid doet hetzelfde.

,,Ik heb geen enkele moeite met iemand als Wolfowitz te praten'', zegt Anwar later op zijn hotelkamer in het Arabella Sheraton Hotel. Hij zit kaarsrecht, om zijn middel een brede band ter versteviging van zijn nog zwakke rug. ,,Paul en ik kennen elkaar al lang en ik vind het belangrijk om met hem van gedachten te wisselen.''

Het is de oude moslimleider ten voeten uit. Hij gelooft als geen ander in het belang van een dialoog met de exponenten die de uitersten vertegenwoordigen van het politieke spectrum: of het nu gaat om radicale moslims of, zoals hij zelf zegt, om radicale christenen. Praten met de neoconservatief Wolfowitz past daarbij. ,,Ik heb hem gezegd dat hij een hardliner is. Dat weet hij ook. Maar betekent dat, dat we niet naar elkaar zouden moeten luisteren?''

Ook al heeft Anwar een hoge prijs betaald voor zijn opvattingen, het weerhoudt hem er niet van zijn stem te laten horen. ,,De islam wordt verkeerd begrepen'', zegt hij. ,,Overal bestaat het idee dat islam en democratie niet samengaan. Dat is onjuist, maar waar komt die gedachte vandaan? Kijk maar naar Indonesië. Wie had dat ooit kunnen denken? Het antwoord is dat er een groot gebrek aan kennis is, maar belangrijker nog, het is te danken aan de moslims zelf. Waarom zijn er eigenlijk zo weinig islamitische democratieën? Er is nog heel veel te doen.''

Het is een van de stokpaardjes van de ex-vice-premier. Moslims zouden kritischer naar zichzelf moeten kijken alvorens de wereld om hen heen te veroordelen. In The Asian Renaissance, het boek uit 1996 waarin hij waarschuwt voor de radicalisering van de islam, schrijft Anwar al: ,,Veel intellectuele moslims vinden het wel best om hun wereldse verantwoordelijkheden te verruilen voor zedenprekerij'' en dat, aldus Anwar, is dom en gevaarlijk. Hij heeft dan ook weinig respect voor de vele zelfverkozen moslimleiders. ,,Wie vertegenwoordigen zij eigenlijk? Zijn de armoede en corruptie die het volk onder hun leiding ten deel vallen, verenigbaar met de islam?''

Anwar wijt het onder andere aan deze leiders dat de islam zo overgepolitiseerd is geraakt. ,,De hele discussie over de islam gaat alleen over de politiek. Het geeft de wereld niet de gelegenheid om te zien en te begrijpen dat de islam ook een manier van leven of een religie is.''

Anwar Ibrahim heeft bijna zes jaar vastgezeten voor zijn uitgesproken meningen. In eenzame opsluiting en verstoken van radio en televisie. Het was de straf na een conflict in 1998 met de toenmalige premier van Maleisië, de omstreden Mahathir Mohamad. Jarenlang gold Anwar als zijn gedoodverfde opvolger. Maar beide mannen groeiden ideologisch uiteen. Toen Anwar in september 1998 door zijn oud-leermeester werd ontslagen, koos hij de straat. De volksbeweging die hij daar op de been bracht, kostte Mahathir bijna zijn baan. Nooit eerder was het moderne Maleisië zo door elkaar geschud als toen.

Maar Mahathir, die in de nadagen van zijn 22-jarige bewind steeds autocratischer werd, greep hard in en gooide Anwar in het gevang. De tweede man van Maleisië zou zich schuldig hebben gemaakt aan corruptie en sodomie. Het proces nam Lewinsky-achtige vormen aan. Als dieptepunt gold het binnendragen in de rechtbank van een matras vol spermavlekken, zogezegd van Anwar en zijn mannelijke partners. Anwar ontkende alles, maar zonder resultaat. De Maleisische rechters wezen hem in totaal vijftien jaar celstraf toe.

Dat hij begin september onverwachts vrijkwam, schrijft Anwar toe aan het aftreden in 2003 van Mahathir en de nieuwe wind die er in Maleisië waait sinds het aantreden van premier Abdullah Badawi. Maar dat nog altijd geen sprake is van de openheid en democratie die hij voorstaat, blijkt volgens hem onder andere uit het feit dat zijn veroordeling wegens sodomie is opgeschort, maar die wegens corruptie is blijven staan. Daarmee is zijn terugkeer in de Maleisische politiek tot 2008 onmogelijk gemaakt.

Anders dan Mahathir wil Anwar zijn moslimbroeders niet verenigen door middel van antisemitische retoriek of opruiende aansporingen tot zelfredzaamheid. ,,Mahathir behandelt zijn eigen volk als een stelletje primitievelingen. Dat is ontzettend arrogant. Het werkt misschien in Maleisië, maar niet daarbuiten'', zegt hij. Mahathir zou vooral de aandacht hebben willen afleiden van zijn eigen falen. ,,Hij heeft miljarden dollars verkwanseld aan megaprojecten en heeft daar vervolgens George Soros of een joodse samenzwering de schuld van gegeven. Dat is niet wat je noemt verantwoordelijk leiderschap.''

Toch is de botsing met de islam niet uitsluitend het gevolg van de islam zelf, zegt Anwar. Ook het westen ontbeert introspectie. Dat daar weinig onderzoek is gedaan naar de oorzaak van de radicalisering van de islam noemt Anwar een teken aan de wand. En Irak heeft het bepaald niet beter gemaakt. ,,Het Iraakse volk moet de vrijheid hebben zijn eigen leiders te kiezen. Dat is iets anders dan de keuze van de VS. Dat heb ik Wolfowitz ook gezegd.''

De oplossing die Anwar voorstaat heet dialoog. ,,Praten met Wolfowitz is net zo belangrijk als praten met de radicale islam'', zegt hij. Dat hij door sommigen wordt beschuldigd van het praten met een gespleten tong, deert hem niet. ,,Ik zie geen tegenstrijdigheden. Ik ben seculier noch fundamentalistisch. Ik ben Anwar Ibrahim en verder niks.''