Afhankelijk van één dochter

In het rebellengebied van Ivoorkust gaan geld en liefde hand in hand. Een vrouw die geen inkomen heeft, zoekt een man.

Er zijn meisjes die van geld houden, en meisjes die niet van geld houden. Zo nuchter moet je het zien, zegt José (22), serveerster in een hotelbar. De jongensachtige schoonheid, gehuld in de ultrastrakke spijkerbroek die alle stadsmeisjes van haar leeftijd dragen, laat zich niet snel van haar stuk brengen. Daarvoor heeft ze al te veel gezien. Er waren meisjes die meegingen met Sierra Leonese huurlingen en doodgeschoten werden aan de grens. Er zijn meisjes die zonder condoom met mannen naar bed gaan omdat ze daar extra voor betaald krijgen. Wat zijn normen en waarden als je geen inkomen hebt? In Man, een door rebellen bezette stad niet ver van de Liberiaanse grens, is het ieder voor zich.

De rebellen zijn erg jaloers, zegt José. Gisteravond in een nachtclub zag ze hoe een meisje door haar rebellenvriendje in elkaar geslagen werd. Hij dacht dat ze de aandacht van andere mannen zat te trekken. De burgeroorlog die twee jaar geleden uitbrak en vier maanden duurde totdat de opdeling van Ivoorkust een feit was, heeft ieders leven overhoopgehaald. De ambtenarij is gevlucht, hun huizen geplunderd en ingenomen. Alle belangrijke economische activiteiten zijn in handen van de rebellenbeweging. Op het platteland gaat de oogst van koffie en cacao gewoon door, maar in de stad is voor vrouwen vrijwel geen werk, behalve in de horeca of de prostitutie. Wie geen inkomen heeft, moet een man hebben. Wie geen man heeft, gaat ernaar op zoek.

In West-Afrika gaan geld en liefde hand in hand. Jonge vrouwen willen het liefst een man met een vaste baan, een auto, of een huis. De man met de vaste baan heeft het voor het kiezen. Nog aantrekkelijker is macht. Militairen zijn gewild, stoer uitziende rebellen dus ook.

De anarchistische sfeer die verleden jaar nog in het door heuvels omringde Man heerste, is verdwenen. Van oorlog is geen sprake meer, alleen de krijgsheren en hun lijfwachten dragen wapens. Met het ontstaan van een schaduwbestuur zijn de markt en een aantal restaurants weer opengegaan. In het gebouw van de centrale bank kampeert een contingent van de Franse vredesmacht die het bestand tussen rebellen en de regering bewaakt. Maar de bevolking moet zich in leven houden door zich te `débrouiller', het typisch Frans-Afrikaanse woord voor werken in de informele sector, voornamelijk de straathandel.

De verpaupering zet de zedelijke gewoonten onder druk. Ivoorkust is in tweeën gedeeld sinds rebellen een greep naar de macht deden, in september 2002. De Amerikaanse hulporganisatie CARE deed onlangs onderzoek in een dorp dat op de scheidslijn tussen rebellenzone en regeringsgebied ligt, een dorp dat wemelt van de militairen. Het aantal zwangerschappen bleek explosief gestegen. ,,Vroeger had iedere middelbare school gemiddeld twee of drie zwangere meisjes'', zegt Yssouf Ouattara, een Ivoriaanse arts. ,,Wij telden er tachtig, en het jongste meisje was amper twaalf jaar oud.'' Meestal nemen de meisjes zelf het initiatief, zegt Ouattara, omdat ze op zoek zijn naar een `beschermheer'. ,,Voor een colaatje gaan ze al met je naar bed. Dat is een vorm van prostitutie, ook al worden ze niet betaald.”

De jeugd in Man gaat al twee jaar niet naar school, want de scholen zijn gesloten. Sommige ouders hebben het zekere voor het onzekere genomen. Lang geleden bouwden Italiaanse nonnen in de heuvels een internaat. De nonnen zijn de enige buitenlanders die altijd in Man zijn gebleven, zelfs toen losgeslagen Liberiaanse huurlingen de bevolking terroriseerden. Zo'n honderd jonge meisjes zijn het afgelopen jaar naar de nonnenschool gestuurd, weet de diepgelovige Julie (38), actief lid van de lokale evangelische kerk. ,,Het was de enige manier om te voorkomen dat zij op het verkeerde pad zouden raken. Ik heb er zelf een paar wezen naartoe gebracht, meisjes die hun ouders hebben verloren in het conflict.'' Zij houdt haar 13-jarige dochter zoveel mogelijk thuis, zegt ze. ,,En ik bid iedere dag voor haar.''

Afrikaanse meisjes geven niet snel toe dat ze in de prostitutie werken, maar voor de pragmatisch ingestelde `petites', zoals ze hier worden genoemd, is meer begrip dan pakweg twintig jaar geleden. De crisissituatie laat weinig keus. ,,Seks is handel geworden'', zegt barkeeper Jean-Baptiste, een collega van José. ,,Hele gezinnen zijn tegenwoordig afhankelijk van één dochter, en dat wordt stilzwijgend door de ouders geaccepteerd.''

Veel mannen voelen zich niet verantwoordelijk. Zij zijn trots op hun viriliteit, en met monogamie hebben zij niets te maken. Ook het gebruik van voorbehoedsmiddelen zal hun een zorg zijn. José: ,,Als je met een condoom komt aanzetten, zeggen ze: je eet een banaan toch ook niet met de schil?''

De gevolgen laten zich raden. Sinds begin 2003 profiteert de bevolking van Man van gratis gezondheidszorg, aangeboden door medische hulporganisaties als Artsen zonder Grenzen en het Internationale Rode Kruis. Maar aan de preventie van aids wordt sinds september 2002, toen de oorlog begon, niets meer gedaan. Deskundigen vrezen dat het virus zich razendsnel verspreidt. Overal in het land, maar nog het meest in rebellengebied, waar de armoede het grootst is. Al voor het conflict had Ivoorkust het hoogste percentage seropositieven van heel West-Afrika. Artsen zonder Grenzen wil zich niet aan voorspellingen wagen, maar coördinator Yves Richard vermoedt dat de belangrijkste doodsoorzaak van patiënten in het ziekenhuis aids of tuberculose is. ,,Wij testen niet op het aidsvirus, omdat we geen behandeling kunnen aanbieden. We testen alleen als we een bloedtransfusie moeten doen. Het gaat dan om familie of vrienden van een patiënt. Daarvan is 14 procent seropositief. Medisch gezien vormen zij geen risicogroep.'' Onder militairen en prostituees ligt het percentage veel hoger.