Rus, miljonair, partijleider en populist

Het is wel vaker vertoond, in het democratische Oost-Europa: soms komen protestpartijen uit het niets om opeens heel groot of zelfs de grootste te worden, zoals de partij van ex-koning Simeon in Bulgarije, of Samoobrona in Polen, of Smer in Slowakije. Ze gooien met vage, onrealistische beloften een orde overhoop die in de jaren negentig ontstond, de verdeling van de politiek in postcommunistische partijen enerzijds en partijen die voor de onafhankelijkheid vochten of die door ex-dissidenten worden geleid anderzijds.

Zo'n nieuwe partij is de Partij van de Arbeid (Darbo Partija, DP) van zakenman Viktor Uspaskich, winnaar van de parlementsverkiezingen van zondag in Litouwen. Met 28,6 procent van de stemmen werd de pas in oktober vorig jaar opgerichte partij meteen de grootste, en dat met een programma dat zo vaag is dat partijchef Uspaskich nog onlangs moest toelichten dat ze zich tot ,,het gematigde centrum'' rekent en, zeker, zowel pro-NAVO als pro-EU is.

De DB – die zich liet adviseren door Joe Napolitano, ooit campagneleider van Amerikaanse Democraten als vice-president Hubert Humphrey – won met de stemmen van diegenen die in de transformatie tussen de wal en het schip zijn beland: de bejaarden, de plattelanders, de armen, de werklozen. Litouwen bloeit economisch, maar de gewone Litouwer merkt er niet veel van, en van diegenen die zich bekocht voelen zijn er velen gezwicht voor de makkelijke beloften van de DP: de lonen en pensioenen gaan omhoog, de belastingen omlaag, de boeren krijgen steun en de hypotheeklasten van jonge gezinnen worden door de staat betaald. Als de populist Uspaskich gaat regeren en die beloften waarmaakt, is de Litouwse staat binnen de kortste keren failliet.

Viktor Uspaskich werd 45 jaar geleden in een dorp bij Archangelsk in het hoge noorden van Rusland geboren. Hij is half Rus en half Wit-Rus. Hij kwam in 1985 naar Litouwen, waar hij trouwde met een Litouwse en na de uitroeping van de onafhankelijkheid werd genaturaliseerd. Een succesvol industrieel en zakenman: hij leidt een conglomeraat, Vikonda, van rond dertig bedrijven, met vierduizend werknemers, en bezit een fortuin van 160 miljoen dollar. Hij leidt die holding vanuit een mooie villa in Kedainiai, 120 kilometer ten noordwesten van Vilnius, dat hij heeft herschapen in `zijn' basis. De burgemeester is vice-president van de holding en de bewoners dragen Uspaskich op handen.

Uspaskich was ooit lid van de (nu nog meeregerende) sociaal-liberale partij, maar die verliet hij om zich in 2000 als onafhankelijke in het parlement te laten kiezen. In oktober vorig jaar stichte hij zijn Partij van de Arbeid.

Uspaskich wil de Litouwse politiek opblazen. Ruim de helft van de toppolitici, zei hij tegen het persbureau AFP, is ex-communist, ze plakken op hun stoelen tot het eind van hun leven, net als in Sovjet-tijden. Ze zijn corrupt, gierig en oneerlijk. Ze verdelen de baantjes onderling. Ze denken alleen aan zichzelf. Ze leiden Litouwen de verkeerde kant op, die van het teugelloze kapitalisme en de overheersing van de schaduweconomie.

Het is bezijden de waarheid, want economisch gaat het helemaal niet de verkeerde kant uit, maar de boodschap komt aan bij de Litouwers die dat niet voelen. Diezelfde boodschap hoorden diezelfde kiezers nog niet zo lang geleden van een andere populist, Rolandas Paksas, die ze prompt tot president kozen – maar hij is inmiddels gestruikeld over zijn banden met een dubieuze Russische zakenman en door het parlement afgezet.

Volgens zijn critici opent Uspaskich de weg naar nauwere banden met zijn vaderland. Het blad Lietuvos Rytas ziet zelfs een Russische samenzwering: nu het niet is gelukt Paksas als stroman in het zadel te houden, is Uspaskich ,,plan-B'' van Moskou. Uspaskich haalt er zijn schouders over op. ,,Een mens is niet verantwoordelijk voor zijn geboorteplaats en zijn eerlijkheid en bekwaamheid hangen niet af van die geboorteplaats'', zei hij tegen AFP. Niemand kan iets tegen hem bewijzen. ,,Ik heb alles op eigen kracht bereikt.''