`Amerika maakte kapitale fouten'

Oud-minister Max van der Stoel steunde vorig jaar de aanval op Irak. Hij doet dat nog steeds, maar hij is kritisch over de inlichtingendiensten. ,,De les hiervan is: ga niet op de eerste de beste intelligence af.''

Massavernietigingswapens gevonden of niet, PvdA-prominent en oud-minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel blijft ervan overtuigd dat achteraf bekeken niet is komen vast te staan dat Irak nooit meer een bedreiging zou kunnen vormen. Ook het feit dat de chef van de Amerikaanse wapeninspecteurs, Charles Duelfer, vorige week in het Amerikaanse Congres verklaarde dat Irak ten tijde van de inval zulke wapens niet bezat, brengt hem niet aan het wankelen.

In het kleine kamertje dat hij nog altijd heeft op het ministerie van Buitenlandse Zaken, erkent Van der Stoel (80) dat de dreiging van de aanwezigheid van massavernietigingswapens voor hem heel zwaar woog. Sterker nog, die vormde de reden dat hij vorig jaar de inval in Irak steunde. Aan die redenering heeft het rapport van Duelfer afbreuk gedaan. Van der Stoel: ,,Ik moet toegeven dat de opvatting dat die wapens er waren onjuist is gebleken.''

Toch betekent dat voor hem allerminst dat daarmee alles is gezegd. ,,Het rapport van Duelfer heeft er ook op gewezen dat Saddam Hussein nog wel beschikte over de mogelijkheid massavernietigingswapens aan te maken. Je hebt geen Amerikaanse inlichtingen nodig om te vermoeden dat hij dat opnieuw zou doen, zodra hij het gevoel had dat hij het zich als gevolg van een verzwakking van het sanctieregime kon veroorloven, zeker op het gebied van de chemische wapens. Ingeklemd als Irak ligt tussen het nucleaire Israël en Iran, kon je op je vingers natellen dat hij belangstelling voor zulke wapens zou hebben gehouden.''

Daarom spreekt de oud-minister, die sinds een paar jaar geen officiële posten meer bekleedt behalve zijn erefunctie als Minister van Staat, zich nog altijd niet zonder meer uit tegen de inval.

Dat neemt echter niet weg dat Van der Stoel, die vorig jaar een belangrijke adviserende rol vervulde binnen zijn eigen PvdA in het debat over Irak, nog steeds vindt dat de Amerikanen en de Britten meer de tijd hadden kunnen nemen voor ze hun interventie pleegden. ,,Ik zag niet in waarom er zo'n haast mee was geboden.''

Hebben president Bush en premier Blair de zaak niet volkomen verkeerd beoordeeld?

,,Ze zijn afgegaan op de meest alarmerende berichten en hebben onvoldoende aandacht geschonken aan de minder alarmerende. Ook voor hen luidt de vraag: hadden ze niet even kunnen wachten met hun interventie?''

Veel wijst erop dat hun inlichtingendiensten hen in de steek lieten.

,,De les hiervan is: ga niet op de eerste de beste intelligence af en onderzoek ook aanwijzingen in andere richtingen.''

Hoe heeft de bezetting van Irak in zo'n enorme chaos kunnen ontaarden?

,,De Amerikanen, vooral het Pentagon, hebben kapitale fouten gemaakt. Ze hebben te veel gevaren op het kompas van ballingen, die al heel lang uit Irak wegwaren. Zelfs Paul Bremer (de Amerikaanse landvoogd, red) heeft erkend dat er in de beginfase niet genoeg troepen waren. Daardoor deed zich een periode van ongelooflijke wetteloosheid en plunderingen voor.

,,De Amerikanen stonden erbij en keken er naar. Ten onrechte ook werd vrijwel iedereen die Saddam had gediend in het leger of in de Ba'ath-partij als onbetrouwbaar beschouwd. Vergeten werd dat voor velen het redden van het vege lijf of het onderhoud van het gezin hen daartoe dwong. Zo heeft een aanzienlijk deel van de bevolking zich van de Amerikanen afgekeerd.''

Kunnen de Amerikanen de zaak nog rechttrekken?

,,Het ziet er op het moment heel somber uit. Het zal verre van eenvoudig zijn om de vertrouwensbasis te herstellen. Maar we hebben geen keus. Als Irak in handen zou vallen van terroristen, zou dat tot een nog rampzaliger situatie leiden. Wat overblijft is de overgangsregering te helpen bij het vestigen van haar gezag en bij het opbouwen van een effectief leger. Het is ook belangrijk radicalen als Muqtada al-Sadr bij het politieke proces te betrekken.''

Maar de tegenstellingen tussen soenieten, shi'ieten en Koerden lijken onoverbrugbaar?

,,Het is inderdaad het zoeken naar de kwadratuur van de cirkel. Hoe bewerkstellig je dat de Koerden naar hun smaak voldoende autonomie hebben, de sji'itische meerderheid tevreden wordt gesteld en tegelijk de soenieten het gevoel krijgen dat ze niet geheel opzij worden geschoven? De VN kan hierbij helpen, maar dan moeten ze wel veel meer mensen in Irak krijgen, die ook goed beveiligd zijn. Nu zijn er maar 36 mensen. Dat is niet genoeg.''

Zijn buitenlandse troepen in Irak niet eerder het probleem dan de oplossing?

,,De aanwezigheid van buitenlandse troepen wekt inderdaad weerstand op door de fouten die gemaakt zijn. Er moeten wegen worden gezocht voor hun vertrek. Maar het dilemma is dat je tegelijk moet voorkomen dat je onder de voet wordt gelopen door terroristen en extremisten. Het abandonneren van Irak is niet aan de orde. Probeer dus zoveel mogelijk het Iraakse leger te versterken.''

Hoe lang moeten de circa 1.300 Nederlandse troepen volgens u nog blijven?

,,Het uitgangspunt ze tot maart 2005 te laten blijven is goed. Maar je moet de uiteindelijke beslissing pas nemen als je de toestand helemaal kunt overzien.''

Wouter Bos van uw eigen PvdA stelde in maart dat het welletjes was met de Nederlandse bijdrage aan Irak. Pas in juni stemde de PvdA toch in met een verlenging.

,,Ik kan me beter vinden in het uiteindelijke standpunt van de PvdA.''