Polen in de rij voor aandeel PKO

Vijftien jaar na het einde van het communisme in hun land staan de Polen weer in de rij. Maar nu vrijwillig, en met kapitalistisch oogmerk. ,,Er zijn 290 wachtenden voor je.''

Zondagavond. Voor het hoofdkantoor van de Poolse staatsbank PKO zitten vijf mensen op klapstoeltjes. Het zijn geen rovers, stakers of zwervers. Nee, deze lui houden de wacht. Ze bewaken niet de bank, maar de rij mensen ervóór.

De Poolse staat brengt begin november 300 miljoen PKO-aandelen naar de beurs, waarvan minimaal 75 miljoen voor particuliere beleggers. Het is de grootste beursgang ooit in Polen en in Centraal-Europa. Al dagen staan duizenden Polen overal in het land in de rij voor een stukje bank. Daarbij is een oud fenomeen – de rijregisseur – in ere hersteld.

,,Mijn wacht zit erop, ik ga zo meteen weg'', zegt een blonde huisvrouw, die zich vrijdag bij de rij heeft aangesloten. Zij heeft hier een paar uur gezeten en draagt de regie nu over aan een sjofele jongeman die zojuist is aangekomen. De jongeman – ook van de vrijdaglichting – staat meteen een nieuwkomer te woord. ,,Er zijn 290 wachtenden voor je. Bij het eerstvolgende filiaal staan 380 mensen op de lijst.''

Rijen verdwenen na de val van het communisme uit het straatbeeld. Indertijd waren er honderden rijen, vooral voor schaarse goederen als vlees, chocola en toiletpapier. Vijftien jaar later blijken oude reflexen en tradities van het rijlopen onaangetast.

Het organiseren van de rijen toen en nu gaat ongeveer als volgt: de eerste wachtenden richten een comité op en wijzen een voorzitter aan. Deze stelt een namenlijst op en keert later op afgesproken tijdstippen terug om de lijst voor te lezen. Wie dan niet op tijd terug is, verliest zijn plek. Tussendoor houden enkele deelnemers aan de rij afwisselend de wacht voor de winkel of zoals nu het bankfiliaal, om nieuwkomers en valsspelers op te vangen. Totdat de rij weer hergroepeert voor het appèl.

De rijen in het communistische Polen droegen in belangrijke mate bij aan de onvrede van de Polen over hun leiders, schrijft de Britse historicus Timothy Garton Ash in zijn boek The Polish Revolution uit 1983. Het was niet zozeer het wachten zelf dat frustreerde, maar de mensen hadden zeeën van tijd om de krant of het ongecensureerde bulletin van vakbond Solidariteit te lezen. Ze lazen dan, wachtend op een pakje boter, dat duizend kilo boter in een loods ranzig was geworden door mismanagement.

Anno 2004 staat men niet voor toiletpapier in de rij, maar voor aandelen. Dat die twee in de praktijk soms evenveel waard zijn, is niet aan de mensen op de klapstoeltjes besteed. In een land waar de koopkracht op 40 procent van het EU-gemiddelde ligt, gaat elk verhaal over snel geld erin als koek.

PKO was aanvankelijk niet bedoeld als volksaandeel, de vorige regering wilde een strategische partner voor de bank vinden. Maar onder druk van het parlement werd van strategie veranderd. De Poolse Sejm is bezorgd over de invloed van buitenlandse investeerders, een zorg die in heel Oost-Europa wordt gedeeld. In de regio (inclusief de Balkan) is het marktaandeel van buitenlandse banken 75 procent, vergeleken met 24 procent in de eurozone. In Polen is dat aandeel 70 procent. Alleen in Hongarije is een voormalige staatsbank, OTP, onafhankelijk én succesvol.

De inschrijving op de PKO-aandelen begint voor institutionele beleggers pas op 22 oktober. Particulieren kunnen vanaf vandaag al terecht bij PKO, om speciale deposito's te openen die door de bank later in aandelen zullen worden omgezet. Deze methode maakt het mogelijk voor burgers die nooit eerder aandelen kochten en geen rekening hebben bij een professionele beurshandelaar om toch deel te nemen aan de privatisering. De depositobeleggers krijgen 4 procent korting op hun aandelen en worden beloond als ze de aandelen langer dan een jaar vasthouden. Het aandeel krijgt op 10 november zijn eerste notering. De waarde van het aandeel wordt voorlopig op 16 à 25 zloty (3,70 à 5,78 euro) geschat.

De massale volksparticipatie moet de buitenlandse invloed op PKO beperken. Depositobeleggers mogen maximaal 20.000 zloty per persoon inleggen. De regering maakte gisteren bekend dat de bovengrens van alle deposito's samen te hebben verlegd van 720 miljoen naar 1,1 miljard zloty. Daardoor maken in principe nog meer particulieren kans op aandelen. Veel Polen trotseerden gisteren en vandaag met hernieuwde moed de herfstkou voor een plekje in de rij.

,,Je hebt geluk'', zegt de jongeman die wachthoudt tegen de nieuwkomer. ,,Op het laatste appèl zijn tientallen mensen niet komen opdagen. Iedereen is een flink stuk in de rij opgeschoven.''

De Polen hebben er veel voor over om aandeelhouder te worden. In Opole, in het zuidwesten van Polen, werden gisteren plaatsen vooraan in de rij te koop aangeboden voor duizend zloty. In het westelijk gelegen Poznan hebben wachtenden een particuliere veiligheidsdienst in de arm genomen, uit vrees te worden verjaagd door gangsters of ander tuig. En in Lodz, vlakbij Warschau, is door een rijregisseur ook zo'n dienst ingehuurd, om te voorkomen dat mensen zich op oneigenlijke wijze in de rij wringen.

Maar het grootste fanatisme werd waargenomen in Gdansk: daar stonden mensen zelfs voor aandelen in de rij bij de verkeerde bank.