Elite ziet Noord-Korea als zinkend schip

De vlucht uit het stalinistische Noord-Korea neemt toe. Maar het beeld van het land blijft schimmig. Noord-Koreaanse vluchtelingen doen verslag.

Hij had geen hoop en dromen voor de toekomst. ,,Niets om voor te vechten of te leven'. Choi Jin werkte tot de herfst als specialist voor het Noord-Koreaanse bewind. Hij reisde regelmatig naar China en nam deel aan officiële gesprekken met Zuid-Koreaanse delegaties. ,,Ik heb nooit problemen gecreëerd', zegt hij. Maar toch wilde hij weg.

Hij ontvluchtte Noord-Korea met vrouw en dochter en woont nu in Zuid-Korea. ,,Alle bureaucraten in Pyongyang kennen de problemen waarmee Noord-Korea kampt en weten dat het land steeds zwakker wordt', zegt Choi. ,,Maar ze kunnen hun ideeën niet uiten, laat staan tot uitvoering brengen.'

De afgelopen paar jaar is het aantal Noord-Koreaanse vluchtelingen dat het zuiden bereikt sterk gestegen. Inmiddels staat de teller op 5.809. Hun achtergrond en motieven variëren sterk. Van officieren en hoge functionarissen, tot kinderen wier familie tijdens de hongersnood rond 1995 uiteen is gevallen. Ze steken de grens met China over, maar worden daar niet als vluchtelingen erkend. Dus wacht een ondergronds bestaan in permanente angst te worden teruggestuurd.

De grote aantallen vluchtelingen vergroten de kennis over Noord-Korea, maar hun verhalen worden zelden gehoord. De meeste van hen verdwijnen in de Zuid-Koreaanse anonimiteit. In gesprekken met negen vluchtelingen valt op dat inschattingen van het regime uiteen lopen, alsof de visie sterk afhankelijk is van de persoonlijke achtergrond en het in Noord-Korea alleen maar mogelijk is een beperkt deel van de samenleving te kennen.

De gevluchte Noord-Koreaanse Journalist Kang Chul-hwan bijvoorbeeld is er van overtuigd dat het bewind in Pyongyang instort zodra China zijn steun intrekt en Noord-Koreaanse vluchtelingen als zodanig gaat behandelen. Het land zal in één keer leeglopen, meent Kang.

Kang is voormalig politiek gevangene. Als negenjarige werd hij met zijn familie gevangen gezet vanwege een politieke `misdaad' van zijn grootvader, want voor het Noord-Koreaanse regime kan ook de familie van een politieke misdadiger niet onbesmet zijn. Kangs verhaal over de verschrikkingen in de Noord-Koreaanse goelag waar wellicht een honderdduizend mensen zouden verkeren - ook hier geen betrouwbare cijfers - is in het Engels verschenen onder de titel Aquariums of Pyongyang. Tegenwoordig werkt hij voor de conservatieve Zuid-Koreaanse krant Chosun Ilbo.

De dag na het interview vertrekt Kang weer naar Peking voor onderzoek. De `slag om Noord-Korea', als het zo genoemd mag worden, heeft momenteel in China plaats. Journalist Kang betrekt zijn informatie van Noord-Koreaanse functionarissen die Peking voor zaken bezoeken, waarbij hij zich voordoet als Zuid-Koreaanse zakenman. Vluchtelingen die eenmaal een Zuid-Koreaans paspoort hebben keren weer naar China terug als zendeling, activist, of om familie te zoeken.

Sommigen hebben direct contact met familie in Noord-Korea zelf. Onafhankelijk van elkaar vertellen twee vluchtelingen dat ze vanuit China bij tijd en wijle telefonisch contact leggen.

Park Mun-yol, bijvoorbeeld, die is gevlucht nadat hij als wetenschapper politiek `foute' beleidsadviezen had gegeven. Voor zijn vlucht is hij gescheiden om zijn vrouw te beschermen. Tegenwoordig reist Park regelmatig naar China, laat via een tussenpersoon zijn ex-vrouw naar de Noord-Koreaanse kant van de grens komen, waarop contact wordt gelegd via Chinese mobiele telefoons waarvan de zenders tot aan de Noord-Koreaanse kant reiken. De tussenpersonen zijn etnische Koreanen in het Chinese grensgebied die naar Noord-Korea kunnen reizen. Contant geld gaat via dezelfde connecties illegaal de grens over.

Op basis van dit contact, en ontmoetingen met Noord-Koreanen die voor zaken in China komen, onderschrijft Park de woorden van Choi en Kang: de elite in Pyongyang weet wat er mis is met het systeem. Maar, zegt Park, georganiseerde oppositie is afwezig. ,,De elite ziet Noord-Korea als een zinkend schip maar het enige waar ze aan denken is geld als reddingsvest.' Zelfs de veiligheidsdiensten die de burgers binnen de grenzen zouden moeten houden, helpen voor contant geld juist vluchtelingen de grens over, stelt Park.

Mensen die zich een trede lager bevonden dan de elite in Pyongyang zijn minder overtuigd van de zwakheid van Noord-Korea. Kim Son-min, voormalig kapitein in het Noord-Koreaanse leger, stelt dat er nog altijd veel ,,solidariteit en idealisme' is in Noord-Korea en dat ,,de gewone bevolking nog altijd Kim Jong-il aanbidt' omdat dit ,,van jongs af aan wordt onderwezen en men niet het gevoel heeft te zijn gehersenspoeld'. Kim is zelf dan ook niet gevlucht uit ontevredenheid over het regime. Hij was tekstschrijver voor een militaire theatergroep en luisterde voor inspiratie wel eens naar Zuid-Koreaanse radio. Toen iemand hierachter kwam vluchtte hij voor hij kon worden beschuldigt van een 'politiek misdrijf'.

Het bewijs van deze trouw geeft Choi Chung-ha. Deze vriendelijk ogende man van 57 was tot zijn vlucht in 1998 politiek functionaris in een voedselfabriek. Hij hield zich onder meer bezig met het organiseren van sessies waarin arbeiders kritiek leverden op zichzelf of anderen. Problemen ontstonden pas toen hij om persoonlijke redenen het gezin van een vriend het land uit hielp. Eén gezinslid redde het echter niet en werd gearresteerd, waarop Choi merkte dat de autoriteiten lucht van zijn betrokkenheid kregen. Er restte niets anders dan zelf ook met het gezin te vluchten. ,,Tot dat incident geloofde ik in Noord-Korea', zegt Choi, die tegenwoordig secretaris is van een vereniging van vluchtelingen.

Choi's fabriek stond in de provincie, waar het leven minder geprivilegieerd is dan in de hoofdstad. Hij zegt ten tijde van de grote hongersnood tweede helft jaren negentig mensen in de straten te hebben zien sterven, maar zelf vanwege zijn positie geen honger te hebben geleden. ,,We realiseerden ons dat we afhankelijk waren van buitenlandse hulp en dat er dus wellicht iets mis was met ons beleid', zegt Park terugkijkend. ,,Maar uiteindelijk legden we de schuld voor de hongersnood bij de Verenigde Staten, niet bij Kim Jong-il.'

Choi's dochter, Eun-shil, draaide ook zonder problemen in het systeem mee. Eenmaal volwassen kreeg ze werk toegewezen op een collectieve boerderij, waar ze al snel leidster was van de jeugdbeweging. ,,Het was hard werk en ik heb geen spijt dat ik mijn best heb gedaan', zegt Eun-shil, ,,maar in Zuid-Korea had ik met dezelfde inzet veel meer kunnen bereiken.'

Eun-shil is nu eenmaal ambitieus en combineert nu een avondstudie, een succesvolle baan als vertegenwoordigster van een levensverzekeringsmaatschappij ,,Ik voel me gelukkig als ik Zuid-Koreanen iets kan leren over geldzaken' en een huwelijk met kind. ,,Communisme als ideologie heeft goede punten', zegt de 32-jarige Eun-shil terugkijkend, ,,maar Noord-Korea niet. Als kind, tot ik een jaar of tien was, dacht ik dat Noord-Korea het ideale land was. Ik denk nog altijd met nostalgische gevoelens aan die tijd terug.'

Rectificatie / Gerectificeerd

Noord-Korea

Onder het artikel Elite ziet Noord-Korea als zinkend schip (11 oktober, pagina 6) ontbrak de vermelding dat de namen van de Noord-Koreaanse vluchtelingen Choi Jin en Park Mun-yol op hun verzoek gefingeerd zijn.