Vormfout hier, voormalig minister Netelenbos daar

De eerste week van bouwfraude-rechtszaken zit er op. Hoe zit het met vormfouten, de prominente getuigen en waar blijven de verdachten? Vijf vragen.

Bouwfraude? Was dat niet iets met prijsafspraken?

Eind 2001 werd door klokkenluider Ad Bos duidelijk dat de praktijken die tot begin jaren negentig alom waren geaccepteerd, maar daarna door Brussel verboden werden, waren doorgegaan. Bouwers hielden vooroverleg, maakten afspraken over wie werk kreeg en verrekenden onderling bedragen met valse facturen. Ook kochten sommige bouwers ambtenaren om in ruil voor informatie.

Daarna werd onderzoek ingesteld door een parlementaire enquêtecommissie, kartelautoriteit NMa en het openbaar ministerie. Na drie jaar onderzoek begon justitie deze week met rechtszaken tegen vier van Nederlands grootste bouwbedrijven (BAM, Heijmans, Koop en VolkerWessels) en twaalf (oud-)bestuurders.

Hoe zitten de rechtszaken in elkaar?

Op basis van zeven bouwprojecten zijn ten laste gelegd: valsheid in geschrifte, het bijhouden van een gefingeerde administratie, het plegen van vooroverleg en daarmee het deelnemen aan een criminele organisatie. Koop wordt daarnaast ook verdacht van omkoping van ambtenaren. Deze en volgende week zijn gereserveerd voor regiezittingen. Dat houdt in: geen inhoudelijke behandeling, wel het maken van technische afspraken over de gang van zaken.

Vuurwerk of juridisch steekspel?

Een beetje van beide. Geen van de advocaten heeft ontkend dat zijn cliënt schuldig is. Wel waren drie hoofdlijnen te onderscheiden. De rechtbank staat niet onbevangen tegenover de zaak en de officier van justitie moet niet-ontvankelijk worden verklaard, betogen de advocaten. Reden: door de openbaarheid van de parlementaire enquêtecommissie is te veel bekend over de bouwfraude, iedereen zou er wel een mening over hebben. De rechtbank heeft dat afgewezen.

Ook zouden de rechtszaken in strijd zijn met het gelijkheidsbeginsel omdat slechts vier bouwers worden vervolgd van de honderden die – ze hebben dit zelf toegegeven aan de NMa – aan vooroverleg deelnamen. Ook dit is afgewezen. Wel blijkt een aantal feiten verjaard door vormfouten. Zo wordt bij Heijmans, Koop en KWS het plegen van vooroverleg geschrapt, net als bij de drie werknemers van Heijmans. Voor de Heijmans-werknemers en het bedrijf KWS is dat blijvend. Dat is geen kleine overwinning: een veroordeling wegens vooroverleg leidt tot een uitsluiting van overheidsopdrachten. Het OM kan de overige vormfouten nog corrigeren – mits de rechtbank akkoord gaat.

De advocaten van KWS hebben verzoeken ingediend tot het horen van 49 getuigen. De helft daarvan werkt bij de politie, de andere helft bestaat uit NMa-werknemers, wetenschappers en oud-ministers (zoals Netelenbos en Jorritsma). De advocaten willen hiermee aantonen dat er politieke druk is uitgeoefend om tot vervolging over te gaan. Dat mag niet. Tevens willen ze een verband aantonen tussen het justitieel onderzoek en de onderzoeken van de enquêtecommissie en NMa. Eerder was de verhoorden door de enquêtecommissie toegezegd dat hun getuigenis geen strafrechtelijk vervolg zou hebben. Ook de NMa-dossiers moesten gesloten blijven voor het OM.

En waar blijven de verdachten zelf?

De bouwers en hun werknemers hoefden nog niet te verschijnen. Wel sprak advocaat K. de Vries van bouwbestuurder H. Koop in felle woorden over zijn cliënt. Die zou geslachtofferd worden en als ,,godfather van de bouwmaffia'' worden neergezet. Terwijl hij juist de enige ,,échte'' bouwer is, ,,met alleen maar mulo''.

Wanneer volgt dan een definitieve uitspraak?

Dat duurt nog even. Maandag komt als laatste bouwer BAM aan het woord. Vrijdag volgt een uitspraak over de technische verzoeken en beslist de rechtbank over de op te roepen getuigen. Eind november volgt, los van dit proces, een week van zittingen met van corruptie verdachte ambtenaren. Op z'n vroegst in januari worden de zaken inhoudelijk behandeld. Daar zijn veertig zittingsdagen voor uitgetrokken. En daarna is het nog niet klaar. Bij een tegenvallende uitspraak, zo verwachten de advocaten, volgt hoger beroep.