Van huwen komt gruwen

Ter gelegenheid van de Love & Marriage-beurs, vandaag en morgen in Maastricht, wijdt Pieter Steinz deel 35 van zijn serie over thema's in de wereldliteratuur aan het huwelijk in het algemeen en Evelyn Waughs A Handful of Dust in het bijzonder.

Alle gelukkige huwelijken lijken op elkaar, elk ongelukkig huwelijk is ongelukkig op zijn eigen wijze. Deze variatie op de beroemde beginzin van Tolstojs Anna Karenina zou het motto kunnen zijn van de honderden boeken die in de afgelopen eeuwen het uiteenvallen van een huwelijk hebben beschreven; en zeker van A Handful of Dust, de bescheiden roman uit 1934 die terecht wordt beschouwd als een van de beste van Evelyn Waugh. Zelden zal de seven year itch zo scherp en tegelijkertijd zo droogjes gediagnosticeerd zijn als in dit verhaal over Lady Brenda Last, die haar brave man en haar neogotische buiten in de steek laat voor een overspelige relatie met een nietsnut in Londen.

Alleen al de hoofdstuktitels van A Handful of Dust zijn (in Engeland) een begrip geworden. `Du côté de chez Beaver' heet het eerste, naar het twintig jaar eerder verschenen deel van À la recherche du temps perdu; een knipoog natuurlijk, waarmee Waugh aangaf dat hij weliswaar net als Marcel Proust de haute société beschreef, maar ook dat zijn boek daar de draak mee stak. `Hard Cheese on Tony' heet een ander, wat sindsdien een manier is om te zeggen dat iemand unfair door de wereld wordt behandeld. En dan zijn er drie hoofdstukken met de titel `English Gothic' – een verwijzing naar het Victoriaanse kasteel dat de niet-adellijke Tony van zijn familie heeft geërfd, en daarnaast de kortste samenvatting van het soort boek dat A Handful of Dust is: een modern spookverhaal met groteske personages.

De naïeve Tony, die ten onder gaat aan zijn `habit of loving and trusting Brenda', is eigenlijk nog de normaalste figuur in Waughs zedenschets. Zijn vrouw is een harteloos schepsel, dat bij het bericht van de dood van haar zoontje John even denkt dat het om haar minnaar John gaat en `Goddank' roept als blijkt dat ze het verkeerd heeft begrepen. De vriendinnen van zijn vrouw zijn verveelde kakmadammen, die zich overgeven aan lusteloos overspel en moderne hobby's als osteopatie en voetlezen. En zelf heeft Tony geen vrienden; medelijden is het beste waarop hij mag hopen. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat hij zich na de dood van zijn zoon en de scheiding van zijn vrouw aansluit bij een expeditie naar Zuid-Amerika – al heeft hij ook daar weinig geluk.

Waugh beschrijft het allemaal klinisch, als een socioloog die zijn lezers de lol laat inzien van alle drama's die zich voor hun neus afspelen. Zelf noemde hij A Handful of Dust een humanistische roman, maar wat we voorgeschoteld krijgen is het wereldbeeld van een mensenhater. Egoïsme, ijdelheid en materialisme richten de Engelse samenleving te gronde, zonder dat iemand er iets aan kan doen. Waugh hoedt zich voor moralisme, hij is de chroniqueur van een absurd universum, een voorloper van schrijvers als Samuel Beckett en Eugène Ionesco. Maar het is de lichtheid van zijn toon en de snelheid van zijn dialogen die A Handful of Dust, en eerdere romans als Decline and Fall (1928) en Vile Bodies (1932), tot hoogtepunten van de social comedy maken.

A Handful of Dust, dat typerend genoeg is genoemd naar een regel uit The Wasteland ('Braakland') van T.S. Eliot, eindigt in de Amazone, waar de hopeloos verdwaalde Tony door een ongeletterde Engelse kluizenaar gedwongen wordt om de hele dag Dickens voor te lezen. Ook dat is een grapje van Waugh: kennelijk was hij niet al te zeer onder de indruk van het werk van zijn grote voorganger, die in zijn milde satires en social novels de Engelse klassenmaatschappij van de negentiende eeuw op de korrel nam. Tegelijkertijd trekt Waugh een parallel tussen Tony's bestaan als gevangene in de jungle en zijn vroegere leven in de Engelse society. Waar je ook bent in de wereld, lijkt de schrijver te willen zeggen, de kaas wordt er hard gegeten. En zo vind je in het handjevol stof van Evelyn Waugh toch nog een greintje moralisme.

Reacties:

steinz@nrc.nl

Evelyn Waugh: `A Handful of Dust' (Penguin Modern Classics); de vertaling, van Bas Heijne, is onlangs heruitgegeven in de Folioreeks van Bert Bakker.

Volgende week: dubbelgangers. Besproken boek: `The Picture of Dorian Gray' van Oscar Wilde.