Nog even, en dik zijn is normaal

Wie geen maatregelen neemt komt een kilo per jaar aan. Overgewicht vormt een steeds grotere bedreiging voor de volksgezondheid. Het kost de staat geld, maar mensen moeten er zelf iets aan doen. Willen ze dat ook? Zes mensen over hun eetgedrag en hoogleraar/duursporter Hans Brug over de haast onmogelijke opgave daar iets aan te veranderen.

Bijna niemand wil dik worden. Maar bijna iedereen wordt toch dikker, vaak met een kilo per jaar. Dat is het probleem dat Hans Brug probeert op te lossen. Hij is hoogleraar aan het Erasmus Universitair Medisch Centrum in Rotterdam, zijn leerstoel heet `determinanten van de volksgezondheid'. Hij bestudeert waarom mensen eten wat ze eten, waarom ze te veel eten, en hoe moeilijk het is om dat te veranderen.

Te veel eten – overvoeding en zwaarlijvigheid – is volgens de Wereldgezondheidsorganisatie het grootste volksgezondheidsprobleem van de wereld. Twee weken geleden publiceerde het Rijksinstituut voor Gezondheid en Milieu samen met de Universiteit van Wageningen resultaten van een onderzoek waaruit bleek dat de mensen die weinig verzadigd vet en veel groente eten, niet roken en regelmatig bewegen aantoonbaar langer leven en langer gezond blijven. Maar het lukt maar weinig mensen om die manier van leven altijd vol te houden.

Hans Brug zegt dat hij als fanatieke duursporter – fietsen, rennen, zwemmen –altijd al geïnteresseerd was in eten. Daarom studeerde hij menselijke voeding in Wageningen, en later ook epidemiologie. Een andere reden was dat hij in die tijd, begin jaren tachtig, een wereldverbeteraar was. Hij wilde naar ontwikkelingslanden, om te helpen bij de bestrijding van ondervoeding.

Die ambitie gaf hij op uit zelfbescherming. ,,Ik nam het veel te serieus. En ik was toch al niet zo vrolijk.' Hij is van huis uit gereformeerd. Hij zegt dat hij daar zijn neiging tot soberheid, tot streng voor zichzelf zijn aan heeft overgehouden. ,,Ik doe nog steeds fanatiek aan sport. Ik eet volgens de richtlijnen voor gezonde voeding.'

Geen vlees, wel vis. Muesli bij het ontbijt, overdag brood en fruit, en 's avonds meestal een salade, met brood of een ,,andere koolhydratenbron'. Hij zegt dat hij zich er prettig bij voelt. ,,Ik ben het bewijs van de theorie dat je niet alleen eet wat je lekker vindt, maar ook dat je lekker vindt wat je eet.' Hij eet ook chocola, en hij is geen geheelonthouder. Hij is 41, weegt 67 kilo, bij een lengte van 1 meter 74.

Zijn belangstelling voor ondervoeding veranderde in nieuwsgierigheid naar de oorzaken van overvoeding toen hij bij het onderzoeksinstituut TNO in Zeist werkte en meedeed met de evaluatie van `Let op vet', de eerste landelijke campagne die de eetgewoonten van mensen moest veranderen – niet omdat ze te dik werden, maar om hun risico op hart- en vaatziekten te verminderen. Hij evalueerde ook campagnes voor het eten van meer groente en fruit.

Hans Brug leerde dat voorlichting aan veel mensen tegelijk belangrijk is, ze doen er kennis door op. Maar ze doen er niets mee. Het is niet voldoende om ze te motiveren om voor altijd anders te gaan eten. ,,Dat lukt alleen met de persoonlijke aandacht van een diëtist die je stimuleert en vraagt wanneer je eet, en wat, en waarom, en wat je zwakke momenten zijn.' Maar dat kan niet. In Nederland eet negentig procent van de mensen te veel verzadigd vet en meer dan zestig procent te weinig groente en fruit. Die kunnen niet allemaal naar de diëtiste.

In de jaren negentig ontwikkelde Hans Brug, met een beurs van de Nederlandse Kankerstichting, computerprogramma's waarmee mensen zelf kunnen uitzoeken hoe hun eet- en leefgewoonten zijn en wat ze daaraan kunnen veranderen. Hij promoveerde erop. De Nederlandse Hartstichting ging de programma's gebruiken op de website.

Hans Brug valt even stil voordat hij gaat vertellen waarom het moeilijk is om mensen minder en gezonder te laten eten. ,,Er zijn zoveel factoren', zegt hij. Mensen moeten het zelf willen, daar begint het mee. Maar dan. ,,Hun kennis, hun vaardigheden. De meeste mensen hebben geen idee wat ze eten en of dat gezond is. Ze moeten weten hoeveel calorieën ze nodig hebben, waar die in zitten. Ze moeten weten wat een calorie is. En hoe maak je eten klaar? Hoe kook je gezond? Ze moeten sociale druk kunnen weerstaan. Doe niet zo ongezellig, neem nog een koekje.'

En dat in een wereld waarin de mogelijkheden om veel te eten en weinig te bewegen alleen maar groter worden. Niet moeilijk om dat te verklaren, zegt Hans Brug. ,,Wie hebben de evolutie overleefd? De mensen die goed vet konden opslaan en die flink konden dooreten als er een overschot aan voedsel was, want meestal was er een tekort. Wat ook altijd zeer functioneel is geweest: een neiging om niet te bewegen als het niet nodig was.'

Het is nu voor het eerst in de evolutie dat die eigenschappen niet meer functioneel zijn. In het grootste deel van de wereld, ook in Azië en Afrika, is er een enorm overschot aan voedsel, vooral aan voedsel met veel calorieën, zoals palmolie en maïsstroop – de goedkoopste basisingrediënten voor de voedingsindustrie. En dat is, zegt Hans Brug, de essentie van het probleem. ,,Eigenschappen die zo lang in de evolutie functioneel zijn geweest verander je niet in één generatie.'

Maar hij wil niemand ontmoedigen, ook zichzelf niet. ,,Niet iedereen is dik. En niet alle kinderen worden dik. Het kan dus wel.'

Chips binnen handbereik

Hans Brug leerde van de `Let op vet'-campagne ook hoe groot de invloed van de voedingsindustrie is – positief en negatief. Dat mensen nu minder vet eten dan vijftien jaar geleden komt niet door henzelf, maar doordat de industrie minder vet in de producten is gaan doen. De industrie ontwikkelde ook light-producten.

Alleen zijn mensen in die vijftien jaar niet minder calorieën gaan eten. Voor het vet kwam suiker in de plaats. Suiker in de frisdrank waarvan nu veel meer wordt gedronken dan vroeger. Suiker in producten met minder vet. ,,We zijn een beetje vernacheld', zegt Hans Brug. ,,Als je ergens het vet uithaalt, moet het door wat anders vervangen worden. Dat kan water zijn. Maar suiker is lekkerder.'

De suiker in frisdrank levert calorieën die niet gecompenseerd worden, zegt Hans Brug. ,,Je eet er geen hap minder om, want ze geven geen voldaan gevoel.' Dit moet één van de oorzaken zijn waarom Nederlanders de afgelopen jaren dikker zijn geworden. Nog een oorzaak: niet meer ontbijten, en daarna wel de hele dag door eten, omdat het overal kan, en het dus ook gebeurt.

Waar volgens Hans Brug nog geen hard bewijs voor is, maar wat waarschijnlijk wel klopt: Nederlanders zijn dikker geworden omdat ze minder bewegen. ,,Het verkeer wordt als gevaarlijker ervaren, dus brengen mensen hun kinderen met de auto naar school. Studenten hebben een OV-jaarkaart gekregen, waardoor ze minder zijn gaan fietsen. In nieuwe wijken wordt eerst gekeken: hoe komen auto's er zo snel mogelijk in en uit.'

Windt Hans Brug, vroeger wereldverbeteraar, zich erover op?

,,Ik heb dat afgeleerd. En ik weet ook niet of ik de wijsheid wel in pacht heb. Worden mensen gelukkiger als ze minder eten en meer bewegen? In het begin zeker niet. Je krijgt spierpijn, je hebt de hele tijd honger. Zelf moet ik er niet aan denken dat ik twintig of dertig kilo zwaarder zou zijn. De wetenschap laat zien dat niet dik zijn gezonder is. En echt dikke mensen zijn in het algemeen ongelukkiger. Maar er is geen bewijs dat het de kwaliteit van leven bevordert als je steeds let op wat je eet en hoeveel je beweegt.'

Voor dat bewijs zou er niet alleen naar cholesterol- en suikerspiegels moeten worden gekeken, maar zou er ook aan mensen moeten worden gevraagd hoe ze zich het prettigst voelen. Grote kans dat ze zeggen: op de bank voor de televisie, chips en bier binnen handbereik. Maakt niet uit dat ze er diabetes of een hartinfarct of kanker van kunnen krijgen – dat is van later zorg. Of het is meer iets voor de buurman.

Nu blijkt dat de wereldverbeteraar in Hans Brug nog niet echt weg is, want hij zegt: ,,Ik probeer daar niet boos om te worden. Ik probeer te denken dat ik er door mijn werk wat aan kan doen. Ik ben praktisch bezig met een grootschalig gezondheidsprobleem. En dat is bevredigend.'

Maar heeft het effect?

Met roken is het gelukt, zegt hij. Het kan dus wel. Hij zegt er meteen bij dat roken een eenvoudig en goedkoop gezondheidsprobleem is, of was. Rokers betalen veel belasting en gaan sneller dood zonder langdurige ziekte. Zwaarlijvigheid is complex en duur. De diabetes die er steeds vaker door wordt veroorzaakt begint op steeds jongere leeftijd, vraagt veel behandeling en leidt tot allerlei andere ziektes. Roken, zegt hij, is geïsoleerd gedrag. Dat is gemakkelijker aan te pakken.

Wat kan Hans Brug bijdragen?

,,Mijn taak is het om te bedenken hoe mensen ertoe kunnen worden gebracht om zich anders te gaan gedragen dan ze nu doen. En verder zie ik het als mijn taak om als een dominee overal mijn verhaal te vertellen.'

Het belangrijkste inzicht is dat er tussen willen en doen zo'n groot verschil is. Mensen zijn, ook als ze inzien dat ze door dikker te worden zelf risico lopen en niet alleen de buurman, bijna niet tot actie te brengen. Het moet wel geprobeerd worden, zegt Hans Brug, en dan zo persoonlijk mogelijk. U kunt daar veilig fietsen. U kunt in de kantine ook een broodje ham nemen. Maar om echt iets te bereiken denkt hij aan een heel ander soort maatregelen: de omgeving veranderen.

Zo ging het ook in de negentiende eeuw, zegt hij. Mensen gingen toen dood aan infectieziektes. Dokters konden blijven zeggen dat mensen water moesten koken voordat ze het dronken. Het hielp niet. Het aantal infectieziektes verminderde pas toen er riolering kwam, en waterleiding. ,,Wat een geld dat niet gekost heeft', zegt Hans Brug. Hij bedoelt: wat toen kon, moet nu ook kunnen. ,,Zwaarlijvigheid is de ziekte van deze tijd. De kosten daarvan zijn veel hoger dan de kosten van het aanpassen van de infrastructuur.'

Trappen in plaats van roltrappen. Fietspaden. Veilige looproutes naar school. Geen snackbars naast school. Geen frisdrankautomaten in de school. Geen reclame voor snoep tijdens kinderprogramma's. Bedrijfsrestaurants waar ook (geschild en gesneden) fruit te koop is. Misschien extra belasting op calorierijk voedsel.

Hans Brug kijkt ter inspiratie graag naar verkeerswetgeving. Die begint met regels, geboden en verboden. En daarna komt pas de voorlichting. Het verschil is, zegt hij, dat slecht verkeersgedrag ook andere mensen schaadt, en slecht voedingsgedrag niet. Maar ook in de verkeerswetgeving zijn er regels die er alleen voor je eigen bestwil zijn: valhelm, autogordel, kinderzitjes. ,,En de meerderheid accepteert dat.'

Hij kijkt ook naar wat goed werkt in campagnes tegen roken. Veel mensen stopten pas toen het bijna nergens meer mocht. ,,Wat ook belangrijk is: niet longkanker wordt gestigmatiseerd, alleen het roken. We moeten ook niet het dik zijn gaan stigmatiseren, maar het overeten en het niet bewegen.' Amerika is daar natuurlijk al weer veel verder in, zegt hij. En natuurlijk wordt het daar weer overdreven. Tijdens congressen van voedingskundigen zijn de sportscholen van de hotels 's morgens om zes uur helemaal vol. ,,Daar zie je al die gekken zich dwangmatig uitsloven.' Ja, hij is daar ook zo vroeg. ,,Ik maak mezelf wijs dat ik het lekker vind, dat ik het voor de lol doe.'

Iets te roken

Met waterleiding en riolering waren mensen blij. Maar met de maatregelen die Hans Brug voorstelt wordt hun van alles afgenomen. Autorijden. Altijd zoveel eten als ze willen. Daar zullen ze niet blij mee zijn. Wat zegt Hans Brug daarover?

Eerst dit: ,,Vroeger was het normaal dat mensen op tafel sigaretten en asbakken hadden staan. Als mijn ouders bezoek kregen, boden ze eerst iets te roken aan.' En dan: ,,Ik word er wel eens hopeloos van. Straks is de meerderheid van de mensen te dik, en dan is dik normaal geworden. Als je dan een beetje dik bent, is er altijd wel iemand die dikker is.'

Het valt hem erg tegen, zegt hij, hoe weinig verantwoordelijkheid de overheid voor het probleem toont. Hij begrijpt dat wel, regerende partijen winnen weinig stemmen met maatregelen tegen autorijden en voor fietsen. Maar hij zou een visie willen zien, een sense of urgency. De gevolgen van overvoeding en zwaarlijvigheid kosten nu al twee tot tien procent van het budget voor gezondheidszorg, afhankelijk van hoe er wordt gerekend. Dat zal de komende jaren veel meer worden.

Bij de voedingsindustrie is die sense of urgency er al meer, zegt Hans Brug. ,,Het is eigenbelang, maar dat maakt niet uit. Er wordt nagedacht over gezondere producten, met minder vet en met minder koolhydraten. Unilever is heel tevreden als ze veel Magnums verkopen, maar ook als ze veel Slimfast verkopen. En McDonald's heeft nu ook sla.'

Hans Brug doet onderzoek naar manieren hoe mensen die gezonder willen gaan leven geholpen kunnen worden om dat ook echt te gaan doen. ,,Een collega uit Noorwegen heeft een methode ontwikkeld waarbij mensen hun voornemens preciseren door niet alleen te zeggen wat ze zullen gaan doen, maar ook waar en wanneer. Minder calorieën eten is te vaag. Maar je kunt wel met jezelf afspreken dat je elke ochtend als je je tas inpakt er een appel bij doet. Of dat je elke avond dat je thuiskomt een wandeling maakt. Dan wordt het een automatisme.'

Wie gaat mensen daarbij helpen? En wanneer? En waar?

,,Dat is het zwakke punt. Mensen moeten er zelf naar op zoek gaan. Op internet vinden ze veel quatsch. Het beste is persoonlijk contact met iemand die als betrouwbaar wordt gezien. Wie is dat? De huisarts. En wie heeft er meestal het minste verstand van en bijna geen tijd? De huisarts.'

Zijn ideaal is dat huisartsen tegen alle mensen die dikker worden zegt: u wordt wat zwaarder, probeert u om dat te stoppen, want als u eenmaal te dik bent, is afvallen erg moeilijk. Dus kijkt u eens op de website van het Voedingscentrum. Of gaat u eens naar www.gezondlevencheck.nl. van de Nederlandse Hartstichting. Daar kunnen mensen zelf testjes doen. Of ze kunnen zien hoe ze er over twintig jaar uitzien als ze elk jaar een kilo aankomen.

Tot slot, ter relativering: die kilo per jaar komt er bij door maar heel weinig calorieën extra. Eén groot glas bier in de week. Een blokje kaas voor het eten. Een koekje. Hans Brug: ,,Het is dus niet moeilijk om te voorkomen dat je op die manier dik wordt. Iets minder eten. Iets meer bewegen.'

Rectificatie / Gerectificeerd

Calorieën

De graphic Wat eten we bij het artikel Nog even, en dik zijn is normaal (9 oktober, pagina 41) vermeldt dat één calorie 4,18 kilojoules is. In het artikeltje ernaast, Hoe moet het dan wel?, staat dat de dagelijkse energiebehoefte van volwassen mannen en vrouwen 2.500 respectievelijk 2.000 calorieën bedraagt. Hierbij is de praktijk gevolgd waarbij calorieën worden genoemd, waar kilocalorieën zijn bedoeld. Feitelijk is één calorie 4,18 joules, en één kilocalorie 4,18 kilojoule.