Het broeit in de gevangenis

De bezuinigingen van minister Donner komen hard aan bij het gevangeniswezen. De werkdruk neemt toe, gevangenen morren over het sobere regime. ,,Dit beleid is zwaar doorgeschoten.''

Peter van Zon (46), sedert 25 jaar Penitentiair Inrichtingswerker (PIW'er), voelt zich tegenwoordig niet meer dan een cipier. Hij sluit gevangenen in en uit. Niet meer en niet minder. De bezuinigingen hebben het plezier in zijn werk weggenomen. De werkdruk is toegenomen. Ook de agressie jegens hem en zijn collega's. ,,Iedereen wordt er kribbig van. Het is niet echt leuk meer.''

Zijn functie wordt steeds meer uitgehold, ervaart de PIW'er. Voorheen had hij veel contact met gedetineerden. Toen wist hij ook meteen hoe het met hen ging, wat er onder hen leefde. Dat werkte ook preventief. Als er iets dreigde te gebeuren, kon hij op tijd ingrijpen. Zelfmoordpogingen bijvoorbeeld. ,,Nu, ik ken ze niet eens bij naam. Je treft ze op een ochtend hangend aan in hun cel. En je zag het niet eens aankomen.''

Het broeit iets, maar Van Zon en zijn collega's weten niet waar de brand kan uitslaan. Sinds de invoering van meermanscellen medio vorig jaar is de spanning in de gevangenissen voelbaar gestegen. Van Zon hoort `de gasten' praten, klagen en mopperen. ,,Je voelt dat het broeit, onderhuids, maar je wéét het niet. Dat is het beangstigende. Dat kreeg ik ook te horen van collega's bij een vergadering van ondernemingsraden. Iedereen zegt: `Er gaat iets gebeuren. De spanning is voelbaar, maar niet te benoemen'.'' De vraag is niet of het zal escaleren in de gevangenissen, ,,de vraag is alleen wanneer''.

Gevangenissen kampen de laatste jaren met bezuinigingen. Er komen steeds meer cellen en gedetineerden bij, terwijl er een personeelstop geldt. Het bezuinigingsbeleid van minister Donner (Justitie) bereikte begin deze maand zijn voorlopige dieptepunt met het versoberen van het regime. Sindsdien mogen gedetineerden aanzienlijk minder. Minder sporten, minder luchten, veel minder deelnemen aan dagactiviteiten zoals arbeid en resocialiseringsprogramma's. Deze maatregelen moeten van Donner een besparing van 240 miljoen euro opleveren.

,,Dit beleid is zwaar doorgeschoten'', zegt Peter Scheffelaar Klots, woordvoerder van de Vereniging van Directeuren van Penitentiaire Inrichtingen. ,,Men heeft zich een financiële taak gesteld. Door de bezuinigingen wordt het gevangeniswezen uit balans gebracht. Waren we voorheen een gidslandje voor onze buren, nu behoren we bij de achterhoede.''

De reacties op het beleid bleven dan ook niet uit. Er braken de afgelopen tijd spontaan opstanden uit in verschillende inrichtingen. Gevangenen weigerden na het luchten terug te keren naar hun cel. In de meeste gevallen werd de rust hersteld door interne `ordetroepen'. In één inrichting gaven de gedetineerden hun verzet op en keerden terug naar hun cel nadat de directie had gedreigd met de inzet van de Mobiele Eenheid. Het aantal klachten is ,,wel honderd procent'' gestegen, meldde de Vereniging van Relaties van Gedetineerden eerder deze week. Op 5 november dient een kort geding tegen minister Donner. Vijf gedetineerden, volgens hun advocaat gesteund door meer dan honderd gevangenen, hopen dat de rechter een einde maakt aan het strengere dagregime in de Nederlandse gevangenissen. Ze menen dat ze dubbel worden gestraft omdat de condities van hun detentie na hun veroordeling is veranderd. Volgens hun raadsman heeft het Europese Hof voor de Rechten van de Mens een tussentijdse verzwaring van het straf al eerder veroordeeld.

De gedetineerden zijn nu prikkelbaarder, is de beleving van Van Zon. Logisch, vindt hij. ,,Ze zitten nu per week vijftien uur langer in hun cel.'' Voorheen mochten ze 's avonds nog tweeënhalf uur recreëren, douchen, even met het thuisfront bellen. Van Zon: ,,Nu worden ze na vijf uur 's middags meteen opgesloten. Dan worden ze agressiever.'' Niet zo lang geleden nog fungeerde het Nederlandse gevangeniswezen als het voorbeeld voor omringende landen. Franse en Engelse delegaties kwamen hier motivatie opdoen om de opstanden in hun eigen gevangenissen te voorkomen. ,,Onder deze minister horen we nu bij de achterhoede in Europa'', aldus Klots. ,,Dat is triest.''

Lex de Jong, PIW'er in Leeuwarden, zegt dat de gevolgen van het beleid pas op lange termijn echt zichtbaar worden. Het nieuwe beleid is gericht op opsluiten, zegt hij. ,,We zien de gevangenen niet zo vaak. We weten niet wie achter de celdeur zitten.'' Contacten tussen personeel en gevangenen, volgens PIW'ers en gevangenisdirecteuren ,,de pijler onder het Nederlandse gevangeniswezen'', waren ook bedoeld om gedetineerden positief te beïnvloeden en recidive te voorkomen. ,,Nu zitten ze met elkaar in de cel. Ze beïnvloeden elkaar meer dan wij dat doen.''

Ook De Jong benadrukt dat hij nu het woord voert als lid van de ondernemingsraad en, net als collega Van Zon, als kaderlid van de vakbond AbvoKabo. Als PIW'er mogen ze niet praten zonder toestemming van de voorlichter van de Dienst Justitiële Inrichtingen. Die woordvoerder bevestigt dat het aantal suïcides is gestegen. Tot 1 september dit jaar hebben zestien gedetineerden een einde gemaakt aan hun leven. Daar het aantal gedetineerden de afgelopen tijd ook is gestegen, wil zij niet spreken van een percentuele stijging.

PIW'er Van Zon zegt dat er juist in de afgelopen weken meer `geslaagde' zelfmoordpogingen zijn. ,,Het kan komen door de herfst, maar het kan ook een gevolg van het regime zijn, dat weten we niet. Voorheen hadden we meer contact met ze en dan kon je met zo'n gedeprimeerde gedetineerde gesprekken voeren, hem desnoods in de isoleercel zetten om hem te beschermen. We kunnen niet meer signaleren dat iemand het moeilijk heeft.''

Gedetineerden worden agressiever jegens hun bewaarders. Werd er in 2001 nog 1.736 keer verbaal en fysiek geweld gepleegd tegen bewaarders, in 2003 bedroeg dat aantal 2.360. Ook het aantal keren dat gevangenen onderling geweld gebruikten steeg met dergelijke aantallen. De voorlichter wijt dat aan de verharding van de samenleving, zowel binnen als buiten de muren. In tweede instantie: ,,Er is steeds minder geld, en er komen meer cellen bij.''

Naast de bezuinigingen, die ongekend zijn in de historie van het Nederlandse gevangeniswezen, zorgt het beleid van minister van Justitie Donner voor nog een fenomeen. Bij het gevangenispersoneel heerst angst. Praten met buitenstaanders doen alleen nog bij de bond actieve bewaarders zoals Van Zon en collega De Jong. De angst voor represailles is groot – en volgens velen ook terecht gezien de manier waarop twee directeuren door de minister op een zijspoor zijn gezet na kritiek. Klots: ,,Onder geen enkele voorwaarde wil men bij justitie kritiek op het bezuinigingsbeleid.''

Afgeschrikt door deze ervaring praten de directeuren niet meer met de pers. ,,Belt u met voorlichting'', zegt een geschrokken gevangenisdirecteur. ,,Anders krijg ik hier later last mee.'' Bewaarders die uit eigen ervaring kunnen vertellen over de `hartverscheurende' gevolgen van het nieuwe gevangenisregime, schrikken ook van het telefoontje van de journalist. Een hoge medewerker van de Dienst Justitiële Inrichtingen zet de journalist op de speaker, zodat zijn collega's kunnen horen dat hij niets verklapt.

,,Het klimaat van nu maakt de mensen angstig'', zegt Klots. ,,Dit is nog niet eerder voorgekomen in de negentig jaar dat onze vereniging van directeuren bestaat.''